دین و زندگی تایباد
اللهم صل علی محمدوآل محمددین و زندگی تایباد
اللهم صل علی محمدوآل محمدرابطه بین شورش سفیانی و حوادث سوریه
به گزارش مشرق،
نشانههای ظهور از جذابترین و پرطرفدارترین بخشهای معارف مهدوی است.
اختصاص بخش عمدهای از روایات مهدویت به این موضوع، بهترین گواه بر این
مسئله است. این جذابیت از سویی باعث افزایش اقبال عمومی به این مسئله و در
نتیجه اصل اندیشه مهدویت میشود، اما از سوی دیگر، افزون بر ایجاد زمینه
مناسب برای ورود خرافات، طمع شیادان را برای جعل و تحریف روایات را، دو
چندان میکند. از اینرو، نظر به فقدان پژوهشهای مستند در این زمینه،
شایسته است با انجام تحقیقات مبتنی بر اصول و قواعد فهم حدیث و با جداسازی
احادیث صحیح از ضعیف و مطالب مستند از غیرمستند، علاوه بر پالایش معارف
مهدویت از خرافات، زمینههای سوءاستفاده از این موضوع نیز، از میان برداشته
شود.
در سلسله مقالات مباحث مهدویت، تلاش خواهد شد که با اعتماد
به روایات و احادیث اسلامی، تصویری کامل، منسجم و معقول از نشانه های حتمی
ظهور و رخدادهای مرتبط، ارائه شود. کمترین نتیجه این تلاش، این است که
محققان خواهند توانست در خصوص مباحث مهدویت، مطالب مستند را از مطالب
غیرمستند تمیز بدهند و در مقام قضاوت و تحلیل، از استناد به مطالب غیرمستند
بپرهیزند.
سفیانی، اولین نشانه حتمی ظهور
در
مقاله شانزدهم، از سلسله مباحث مهدویت، به وجوب شناخت نشانه های حتمی ظهور،
اشاره شد. در مقاله هفدهم، به این پرسش پاسخ داده شد که آیا در نشانه های
ظهور و بخصوص در نشانه های حتمی ظهور از جمله یمانی، سفیانی و ...، امکان
بداء، تغییر و بلکه عدم وقوع، مطرح است یا نه؟ و در مقاله هیجدم به اهمیت
فراوان جایگاه شورش سفیانی به عنوان بزرگترین دشمن امام عصر و اولین نشانه
حتمی ظهور، که به نوعی تمام علائم حتمی ظهور با این نشانه در ارتباط هستند،
پرداخته شد و به این نکته مهم، اشاره گردید که یکی از اساسیترین اهداف
قیام سفیانی، حمله به مناطق شیعهنشین و کشتار شیعیان و حمله به مراکز
مقدسه شیعه در کشور عراق، است.
تأثیر این رخداد عظیم در کیان تشیع
و تهدیدی که از ناحیه سفیانی متوجه شیعیان جهان میشود، بررسی ابعاد این
ماجرا و آگاهی از زوایای مختلف آن را ضروری مینماید. بنابراین، اکنون به
معرفی اولین نشانه حتمی ظهور، سفیانی و ابعاد گسترده این رخداد، خواهیم
پرداخت. لازم به ذکر است در مقالات گذشته، به معرفی نشانه حتمی دیگر ظهور،
یعنی یمانی پرداخته شد.
اقوال مختلف درباره شورش سفیانی در منطقه شام و کشور سوریه
سفیانی در ماه رجب خروج میکند و سفیانی و خراسانی هم در این ماه قیام
میکنند؛ بعد در ماه رمضان، ندای آسمانی شنیده میشود و در ماه ذی الحجۀ،
قتل نفس زکیه اتفاق میافتد و در ماه محرم واقعه شریف قیام (خروج) امام
مهدی علیه السلام رخ میدهد. بنابراین از نظر زمانی، سفیانی، اولین نشانه
حتمی ظهور در ماه رجب خواهد بود.
بنا بر نظر مشهور و صحیح، در
روایات و احادیث شیعه، سفیانی، به عنوان اولین علامت حتمی ظهور امام مهدی،
از نسل بنی امیه و از فرزندان معاویه، ابوسفیان و هندجگرخوار در ماه رجب
سال ظهور امام مهدی، از منطقه وای یابس در منطقه شام، خروج خواهد کرد.
منطقه شام که آبستن حوادث است و اختلافات شدیدی بین گروه ها و پرچم های
مختلف، در حال وقوع است، بعد از زمین لرزه بزرگ و خسف منطقه حرستا یا
جابیه، آماده خروج سفیانی می شود.
سفیانی بعد از خروج، شش ماه می
جنگد و نه ماه هم بر الکور الخمس در منطقه شام، حکومت خواهد کرد. سفیانی
ابتدا در منطقه شام و دمشق، بر همه دشمنان داخلی اش، ابقع و اصهب، پیروز
شده و تمام مردمان منطقه شام به غیر از شیعیان، به اطاعت و پیروی از او
درخواهند آمد. او بعد از پیروزی بر اصهب و ابقع، و تثبیت موقعیت خویش در
مرکز حکومت خویش، دمشق، آماده حمله به شیعیان و مراکز مهمی شیعی در عراق و
حجاز، خواهد شد.
لشکر سفیانی به عنوان بزرگترین دشمنان امام مهدی
با حمله به عراق و حجاز، به قتل و کشتار خواهند پرداخت، و بعد از درگیری در
بزرگترین جنگ آخرالزمان، نبرد قرقیسیا، به عنوان طرف پیروز این جنگ، وارد
عراق خواهند شد. سفیانی به فتوحات برق آسا ادامه خواهد داد تا اینکه در
منطقه بیداء، سپاه او، بنابر خبر غیبی پیامبر ص معجزه ایی رخ می دهد و سپاه
سفیانی بین مکه و مدینه، خسف خواهد شد. سفیانی به عنوان منجی دروغین امت
اسلام، که از حمایت رومی ها برخوردار است، بعد از عقب نشینی از منطقه شام و
دمشق، در نبرد قدس با امام مهدی، به قتل می رسد. امام مهدی با شکست
سفیانی، در نبرد قدس، وارد بیت المقدس شده و فلسطین آزاد خواهد شد.
تواتر روایات سفیانی
روایات مربوط به سفیانی در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت، بسیار فراوان است و به گفته محدثان شیعی، به حد تواتر1
و أما السفیانی فهو رجل من آل أبی سفیان، ... یخرج- کما فی بعض الروایات-
بالشام، و یملک ثمانیة أشهر أو أزید من ذلک، و یقبل- کما فی غیبة الشیخ- من
بلاد الروم متنصّرا، فی عنقه صلیب، و قد جاء فیه و ما یصدر منه من
الأفاعیل السیئة، و الأعمال الفظیعة، و سیرته الخبیثة، روایات کثیرة تجاوزت
عن حدّ التواتر، و لعلّ ما ذکر منها نعیم بن حمّاد تزید عن المائة، فراجع
فی ذلک. فتنه، و کتاب الملاحم لابن المنادی، و کتب الفتن من الصحاح و
الجوامع لأهل السنّة، و ما ورد فیه فی کتب مشایخ الشیعة و محدّثیهم، ... و
لا تنکر الأمر الثابت الذی أخبر به الرسول صلّى اللّه علیه و آله و سلّم
بضعف أسناد بعض الأحادیث أو ضعف متونها، و خذ بما أخذ العلماء فی باب حجّیة
الأحادیث من القواعد العقلائیّة و العرفیّة. [2]
علاوه بر این، حتی احادیث خسف بیداء سپاه سفیانی در منطقه بیداء (بین مکه و مدینه)، نیز نزدیک به حد تواتر می باشد. [3]
پس چگونه ممکن است خروج سفیانی در آخر الزمان، و در آستانه ظهور امام مهدی
علیه السلام، محل تردید باشد اما بنا بر گفته محدثان شیعه و اهل سنت،
سفیانی و خسف بیداء لشکر سفیانی در آخرالزمان و قبل از ظهور امام عصر، جزو
احادیث متواتر اسلامی باشد؟. حتی اگر در خروج سفیانی قبل از ظهور، شک کنیم و
اعلام کنیم سفیانی در طول تاریخ اسلام اتفاق افتاده، در این فرضیه، تناقض
خواهد شد که چگونه سفیانی در گذشته رخ داده اما خسف بیداء و فرو رفتن لشکر
سفیانی در منطقه بیداء بنابر تصریح روایات و متواترات اسلامی در منابع شیعه
و اهل سنت، در آینده و در هنگام ظهور حضرت مهدی علیه السلام، رخ خواهد
داد؟
از این رو جای هیچ مناقشه ای در باره اصل وجود سفیانی در
آینده و فرو رفتن لشکر اعزامی سفیانی به حجاز (خسف بیداء) به عنوان دو
نشانه مهم و علامت حتمی ظهور، وجود ندارد.
اقوال درباره سفیانی
اما در مقابل نظر مشهور شیعه که معتقدند اصل وجود سفیانی و تفاصیل و
جزئیات آن در روایات معتبری نقل شده است، گروه اندکی، بر اصل وجود روایات
سفیانی صحه گذاشته و اما ذکر کرده اند که جزئیات و تفاصیل مربوط به سفیانی
قابل اثبات نیست. بنابراین به دلیل اشکالات سندی احادیث سفیانی، آشفتگی و
تعارض روایات با یکدیگر، شباهت با سفیانی های که در طول تاریخ به وقوع
پیوسته و ربطی به آینده ندارد، و جعل بنی عباس و بنی امیه در موضوع سفیانی و
جنگ قدرت حاکمان بنی عباس و بنی امیه بر سر خلافت اسلامی، قابل اثبات نیست
و تنها اصل وجود سفیانی را میتوان پذیرفت.
همچنین، در مقابل نظریه
سفیانی شخصی، برخی معتقد به سفیانی نوعی و سمبلیک (نمادین) هستند. همچنین
گروه اندکی، معتقدند، احادیث سفیانی جعلی است و بنی امیه برای بازگشت
آلابیسفیان به قدرت و خلافت اسلامی، احادیث سفیانی را جعل کردند. و از
طرف دیگر بنی عباس، برای حق جلوه دادن و معرفی حکومت خویش به عنوان حکومت
موعود، در اخبار و احادیث سفیانی و پرچم های سیاه و نسب امام مهدی، تصرف
کرده و برخی روایات سفیانی را جعل کردند و خواستند ظهور سفیانی، را به
عنوان نشانه حق بودن حکومت خویش، معرفی کنند.
در مجموع، 4 نظریه در موضوع سفیانی، مطرح می باشد:
1. قول مشهور شیعه که سفیانی به عنوان علامت حتمی ظهور امام مهدی علیه
السلام، در حد تواتر، می باشد. و جزئیات و تفاصیل سفیانی نیز در احادیث
معتبر گزارش شده است.
2. اصل وجود سفیانی متواتر معنوی است اما جزئیات و تفاصیل مربوط به آن قابل اثبات نیست.
3. احادیث سفیانی جعلی است و اعتباری ندارد.
4. سفیانی، به عنوان نماد جبهه باطل می باشد و نمادین و سمبلیک است.
بنابراین سفیانی شخصی، معنایی ندارد و باید به سفیانی نوعی معتقد بود.
در ادامه، این 4 نظریه را نقد و بررسی و قول صحیح که همان نظر مشهور شیعه است را به تفصیل مطرح خواهیم کرد.
حتمی بودن خروج سفیانی
در روایات اسلامی به حتمی بودن خروج سفیانی اشاره شده است؛ این مطلب در
روایات متعدد و معتبری با تعابیر مختلفی چون: «محتوم»، «لابدّمنه»، «حتم
من الله»، «لابدّ ان یکون»، «لایکون قائم إلا بسفیانی»، «من قبل قیام
القائم»، «خمس قبل قیام القائم» و «خمس علامات محتومات» و ... بیان شده
است.
امام سجاد علیه السلام در حدیث معتبر فرموده¬اند:
...
إِنَ أَمْرَ الْقَائِمِ حَتْمٌ مِنَ اللَّهِ، وَ أَمْرُ
السُّفْیَانِیِ حَتْمٌ مِنَ اللَّهِ، وَ لَا یَکُونُ قَائِمٌ إِلَّا
بِسُفْیَانِی. [4]
... قیام قائم از ناحیه خداوند قطعی است و خروج سفیانی نیز قطعی است. هرگز قیام قائم بدون سفیانی نخواهد بود.
از جمله در روایتی از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است:
السُّفْیَانِیُّ مِنَ الْمَحْتُومِ وَ خُرُوجُهُ فِی رَجَب. [5]
سفیانی از علایم حتمی است و قیام او در ماه رجب خواهد بود.
و در کتاب الغیبه نعمانی، از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه ﴿ثم قضی اجلا و اجل مسمی عنده﴾ [6] نقل شده است:
إِنَّهُمَا أَجَلَانِ: أَجَلٌ مَحْتُومٌ وَ أَجَلٌ مَوْقُوفٌ. قَالَ
لَهُ حُمْرَانُ: مَا الْمَحْتُومُ؟ قَالَ الَّذِی لَا یَکُونُ غَیْرُهُ.
قَالَ: وَ مَا الْمَوْقُوفُ؟ قَالَ: هُوَ الَّذِی لِلَّهِ فِیهِ
الْمَشِیَّةُ. قَالَ حُمْرَانُ: إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ یَکُونَ أَجَلُ
السُّفْیَانِیِّ مِنَ الْمَوْقُوفِ. فَقَالَ: أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام
لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ مِنَ الْمَحْتُومِ. [7]
آنها دو اجلاند: اجل محتوم و تغییرناپذیر و اجل موقوف و مشروط. حمران پرسید: اجل محتوم چیست؟ فرمود: اجلی که جز آن نخواهد شد. حمران عرض کرد: اجل موقوف و مشروط چیست؟ فرمود: آنچه اراده خداوند در آن راه دارد و قابل تقدیم و تاخیر و برطرف شدن است. حمران عرض کرد: امیدوارم قیام سفیانی از علایم موقوف و مشروطی باشد که بدا در آن راه دارد! امام فرمودند: به خدا سوگند که چنین نیست، او از علایم حتمی است.[8]
در این روایت، امام باقر علیهالسلام اجل مسمّی را به اجل محتوم تفسیر کرده¬اند، و سپس سفیانی را جزو محتوم¬ها دانستهاند.
از تقابل میان علایم موقوف و حتمی که در این روایات آمده، برمیآید که
سفیانی از دایره علایم موقوف، خارج است. بنابراین، حمل این نشانه محتوم بر
آنچه که احتمال بدا در آن راه دارد، به نوعی وارد کردن علائم محتوم به
دایره علائم موقوف است که بر خلاف ظاهر روایات سفیانی می باشد. بلکه نتیجه
این سخن، به نوعی موجب لغو بودن تقسیم علائم ظهور به حتمی و غیر حتمی است.
در حالیکه نص روایات اسلامی، نشانه های ظهور را به دو دسته حتمی و موقوف
(غیرحتمی) تقسیم کرده اند. و میتوان گفت در علائم حتمی ظهور، بداء راه
ندارد اما علائم غیر حتمی، ممکن است مشمول حکم بداء شوند.
امام صادق علیه السلام نیز در این خصوص در روایت معتبر فرموده¬اند:
مِنَ الْأَمْرِ مَحْتُومٌ وَ مِنْهُ مَا لَیْسَ بِمَحْتُومٍ وَ مِنَ الْمَحْتُومِ خُرُوجُ السُّفْیَانِیِ فِی رَجَبٍ. [9]
برخی از امور محتوم و تغییر ناپذیرند و برخیشان غیر محتوم است. قیام سفیانی در ماه رجب، از علایم حتمی است.
و نیز امام باقر علیه السلام در حدیث دیگری فرموده¬اند:
إِنَ
مِنَ الْأُمُورِ أُمُوراً مَوْقُوفَةً وَ أُمُوراً مَحْتُومَةً وَ إِنَّ
السُّفْیَانِیَّ مِنَ الْمَحْتُومِ الَّذِی لَا بُدَّ مِنْهُ. [10]
برخی از امور موقوف و مشروط¬اند و برخی محتوم و تغییر ناپذیر، و سفیانی از علایم حتمی است که بی¬تردید رخ خواهد داد.
و در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
مِنَ
الْمَحْتُومِ الَّذِی لَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ مِنْ قَبْلِ قِیَامِ
الْقَائِمِ خُرُوجُ السُّفْیَانِیِّ وَ خَسْفٌ بِالْبَیْدَاءِ وَ قَتْلُ
النَّفْسِ الزَّکِیَّةِ وَ الْمُنَادِی مِنَ السَّمَاء. [11]
از حتمیاتی که پیش از قیام قائم خواهند بود: سفیانی، فرورفتن (لشکر سفیانی) در بیداء، قتل نفس زکیه، و ندای آسمانی است.
در روایت معتبر، ابوحمزه ثمالی از امام صادق درباره جمله ای از امام باقر
علیه السلام درباره سفیانی، پرسش می کند و با تاکید و تایید امام صادق علیه
السلام، در حتمی بودن خروج سفیانی، مواجه می شود.
قُلْتُ لِأَبِی
عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ
یَقُولُ إِنَ خُرُوجَ السُّفْیَانِیِ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُومِ
قَالَ لِی نَعَم ... .[12]
ابو حمزه ثمالی ، نقل می کند که به
امام صادق علیه السلام عرض کردم که پدر شما، امام باقر پیوسته میفرمود:
قیام سفیانی از امور حتمی است. امام صادق فرمودند: آری، همینطور است ... .
نکته ای که در این روایت قابل توجه است عبارت "کان یقول" می باشد. یعنی
"پیوسته می فرمود" و این نشانگر تاکید بر حتمی بودن خروج سفیانی در لسان
ائمه می باشد.
از طرفی در روایات، سفیانی در کنار نشانه های حتمی ظهور
امام عصر، قرار گرفته و منحصر شده است. از جمله در روایتی از امام صادق
علیه السلام نقل شده است:
خَمْسٌ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ:
الْیَمَانِیُّ وَ السُّفْیَانِیُّ وَ الْمُنَادِی یُنَادِی مِنَ السَّمَاءِ
وَ خَسْفٌ بِالْبَیْدَاءِ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الزَّکِیَّة. [13]
پیش از قیام قائم پنج نشانه است: یمانی، سفیانی، نداء آسمانی، خسف بیداء، قتل نفس زکیه.
نکته پایانی
در عصر ظهور، منطقه شام در خاورمیانه، آبستن حوادث است و اختلافات شدیدی
بین گروه ها و پرچم های مختلف، در حال وقوع است، بعد از زمین لرزه بزرگ و
خسف منطقه حرستا یا جابیه در کشور سوریه، منطقه شام، آماده خروج سفیانی
میشود. سفیانی بعد از خروج، شش ماه می جنگد و نه ماه هم بر الکور الخمس در
منطقه شام، حکومت خواهد کرد. سفیانی ابتدا در منطقه شام و دمشق، بر همه
دشمنان داخلی اش، ابقع و اصهب، پیروز شده و تمام مردمان منطقه شام به غیر
از شیعیان، به اطاعت و پیروی از او درخواهند آمد. او بعد از پیروزی بر اصهب
و ابقع، و تثبیت موقعیت خویش در مرکز حکومت خویش، دمشق، آماده حمله به
شیعیان و مراکز مهمی شیعی در عراق و حجاز، خواهد شد.
یکی از
اساسیترین اهداف قیام سفیانی، حمله به مناطق شیعهنشین و کشتار شیعیان و
حمله به مراکز مقدسه شیعه در کشور عراق، است. تأثیر این رخداد عظیم در کیان
تشیع و تهدیدی که از ناحیه سفیانی متوجه شیعیان جهان میشود، بررسی ابعاد
این ماجرا و آگاهی از زوایای مختلف آن را ضروری مینماید.
پی نوشت:
[1] . نعمانی، الغیبۀ، ص 282. صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ج 3، ص 88.
[2] . صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ج 3، ص 88.
[3] . متقی هندی، البرهان فی علامات المهدی، ص 112.
[4] . حمیری، قرب الاسناد، ص374.
[5] . شیخ صدوق، کمال الدین، ج 2، ص 650.
[6] . سوره انعام، آیه2.
[7] . نعمانی، الغیبه، ص 301. مجلسی، بحارالانوار، ج 52، ص 249،
[8] . عاملی، دراسة علامات الظهور، ص 45.
[9] . نعمانی، الغیبۀ، ص 300.
[10] . نعمانی، الغیبۀ، ص 301.
[11] . نعمانی، الغیبه، ص264.
[12]. شیخ صدوق، کمال الدین، ج 2، ص652.
[13] . شیخ طوسی، الغیبه، ص436.
منبع:فرهنگ نیوز
رابطه بین شورش سفیانی و حوادث سوریه
به گزارش مشرق،
نشانههای ظهور از جذابترین و پرطرفدارترین بخشهای معارف مهدوی است.
اختصاص بخش عمدهای از روایات مهدویت به این موضوع، بهترین گواه بر این
مسئله است. این جذابیت از سویی باعث افزایش اقبال عمومی به این مسئله و در
نتیجه اصل اندیشه مهدویت میشود، اما از سوی دیگر، افزون بر ایجاد زمینه
مناسب برای ورود خرافات، طمع شیادان را برای جعل و تحریف روایات را، دو
چندان میکند. از اینرو، نظر به فقدان پژوهشهای مستند در این زمینه،
شایسته است با انجام تحقیقات مبتنی بر اصول و قواعد فهم حدیث و با جداسازی
احادیث صحیح از ضعیف و مطالب مستند از غیرمستند، علاوه بر پالایش معارف
مهدویت از خرافات، زمینههای سوءاستفاده از این موضوع نیز، از میان برداشته
شود.
در سلسله مقالات مباحث مهدویت، تلاش خواهد شد که با اعتماد
به روایات و احادیث اسلامی، تصویری کامل، منسجم و معقول از نشانه های حتمی
ظهور و رخدادهای مرتبط، ارائه شود. کمترین نتیجه این تلاش، این است که
محققان خواهند توانست در خصوص مباحث مهدویت، مطالب مستند را از مطالب
غیرمستند تمیز بدهند و در مقام قضاوت و تحلیل، از استناد به مطالب غیرمستند
بپرهیزند.
سفیانی، اولین نشانه حتمی ظهور
در
مقاله شانزدهم، از سلسله مباحث مهدویت، به وجوب شناخت نشانه های حتمی ظهور،
اشاره شد. در مقاله هفدهم، به این پرسش پاسخ داده شد که آیا در نشانه های
ظهور و بخصوص در نشانه های حتمی ظهور از جمله یمانی، سفیانی و ...، امکان
بداء، تغییر و بلکه عدم وقوع، مطرح است یا نه؟ و در مقاله هیجدم به اهمیت
فراوان جایگاه شورش سفیانی به عنوان بزرگترین دشمن امام عصر و اولین نشانه
حتمی ظهور، که به نوعی تمام علائم حتمی ظهور با این نشانه در ارتباط هستند،
پرداخته شد و به این نکته مهم، اشاره گردید که یکی از اساسیترین اهداف
قیام سفیانی، حمله به مناطق شیعهنشین و کشتار شیعیان و حمله به مراکز
مقدسه شیعه در کشور عراق، است.
تأثیر این رخداد عظیم در کیان تشیع
و تهدیدی که از ناحیه سفیانی متوجه شیعیان جهان میشود، بررسی ابعاد این
ماجرا و آگاهی از زوایای مختلف آن را ضروری مینماید. بنابراین، اکنون به
معرفی اولین نشانه حتمی ظهور، سفیانی و ابعاد گسترده این رخداد، خواهیم
پرداخت. لازم به ذکر است در مقالات گذشته، به معرفی نشانه حتمی دیگر ظهور،
یعنی یمانی پرداخته شد.
اقوال مختلف درباره شورش سفیانی در منطقه شام و کشور سوریه
سفیانی در ماه رجب خروج میکند و سفیانی و خراسانی هم در این ماه قیام
میکنند؛ بعد در ماه رمضان، ندای آسمانی شنیده میشود و در ماه ذی الحجۀ،
قتل نفس زکیه اتفاق میافتد و در ماه محرم واقعه شریف قیام (خروج) امام
مهدی علیه السلام رخ میدهد. بنابراین از نظر زمانی، سفیانی، اولین نشانه
حتمی ظهور در ماه رجب خواهد بود.
بنا بر نظر مشهور و صحیح، در
روایات و احادیث شیعه، سفیانی، به عنوان اولین علامت حتمی ظهور امام مهدی،
از نسل بنی امیه و از فرزندان معاویه، ابوسفیان و هندجگرخوار در ماه رجب
سال ظهور امام مهدی، از منطقه وای یابس در منطقه شام، خروج خواهد کرد.
منطقه شام که آبستن حوادث است و اختلافات شدیدی بین گروه ها و پرچم های
مختلف، در حال وقوع است، بعد از زمین لرزه بزرگ و خسف منطقه حرستا یا
جابیه، آماده خروج سفیانی می شود.
سفیانی بعد از خروج، شش ماه می
جنگد و نه ماه هم بر الکور الخمس در منطقه شام، حکومت خواهد کرد. سفیانی
ابتدا در منطقه شام و دمشق، بر همه دشمنان داخلی اش، ابقع و اصهب، پیروز
شده و تمام مردمان منطقه شام به غیر از شیعیان، به اطاعت و پیروی از او
درخواهند آمد. او بعد از پیروزی بر اصهب و ابقع، و تثبیت موقعیت خویش در
مرکز حکومت خویش، دمشق، آماده حمله به شیعیان و مراکز مهمی شیعی در عراق و
حجاز، خواهد شد.
لشکر سفیانی به عنوان بزرگترین دشمنان امام مهدی
با حمله به عراق و حجاز، به قتل و کشتار خواهند پرداخت، و بعد از درگیری در
بزرگترین جنگ آخرالزمان، نبرد قرقیسیا، به عنوان طرف پیروز این جنگ، وارد
عراق خواهند شد. سفیانی به فتوحات برق آسا ادامه خواهد داد تا اینکه در
منطقه بیداء، سپاه او، بنابر خبر غیبی پیامبر ص معجزه ایی رخ می دهد و سپاه
سفیانی بین مکه و مدینه، خسف خواهد شد. سفیانی به عنوان منجی دروغین امت
اسلام، که از حمایت رومی ها برخوردار است، بعد از عقب نشینی از منطقه شام و
دمشق، در نبرد قدس با امام مهدی، به قتل می رسد. امام مهدی با شکست
سفیانی، در نبرد قدس، وارد بیت المقدس شده و فلسطین آزاد خواهد شد.
تواتر روایات سفیانی
روایات مربوط به سفیانی در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت، بسیار فراوان است و به گفته محدثان شیعی، به حد تواتر1
و أما السفیانی فهو رجل من آل أبی سفیان، ... یخرج- کما فی بعض الروایات-
بالشام، و یملک ثمانیة أشهر أو أزید من ذلک، و یقبل- کما فی غیبة الشیخ- من
بلاد الروم متنصّرا، فی عنقه صلیب، و قد جاء فیه و ما یصدر منه من
الأفاعیل السیئة، و الأعمال الفظیعة، و سیرته الخبیثة، روایات کثیرة تجاوزت
عن حدّ التواتر، و لعلّ ما ذکر منها نعیم بن حمّاد تزید عن المائة، فراجع
فی ذلک. فتنه، و کتاب الملاحم لابن المنادی، و کتب الفتن من الصحاح و
الجوامع لأهل السنّة، و ما ورد فیه فی کتب مشایخ الشیعة و محدّثیهم، ... و
لا تنکر الأمر الثابت الذی أخبر به الرسول صلّى اللّه علیه و آله و سلّم
بضعف أسناد بعض الأحادیث أو ضعف متونها، و خذ بما أخذ العلماء فی باب حجّیة
الأحادیث من القواعد العقلائیّة و العرفیّة. [2]
علاوه بر این، حتی احادیث خسف بیداء سپاه سفیانی در منطقه بیداء (بین مکه و مدینه)، نیز نزدیک به حد تواتر می باشد. [3]
پس چگونه ممکن است خروج سفیانی در آخر الزمان، و در آستانه ظهور امام مهدی
علیه السلام، محل تردید باشد اما بنا بر گفته محدثان شیعه و اهل سنت،
سفیانی و خسف بیداء لشکر سفیانی در آخرالزمان و قبل از ظهور امام عصر، جزو
احادیث متواتر اسلامی باشد؟. حتی اگر در خروج سفیانی قبل از ظهور، شک کنیم و
اعلام کنیم سفیانی در طول تاریخ اسلام اتفاق افتاده، در این فرضیه، تناقض
خواهد شد که چگونه سفیانی در گذشته رخ داده اما خسف بیداء و فرو رفتن لشکر
سفیانی در منطقه بیداء بنابر تصریح روایات و متواترات اسلامی در منابع شیعه
و اهل سنت، در آینده و در هنگام ظهور حضرت مهدی علیه السلام، رخ خواهد
داد؟
از این رو جای هیچ مناقشه ای در باره اصل وجود سفیانی در
آینده و فرو رفتن لشکر اعزامی سفیانی به حجاز (خسف بیداء) به عنوان دو
نشانه مهم و علامت حتمی ظهور، وجود ندارد.
اقوال درباره سفیانی
اما در مقابل نظر مشهور شیعه که معتقدند اصل وجود سفیانی و تفاصیل و
جزئیات آن در روایات معتبری نقل شده است، گروه اندکی، بر اصل وجود روایات
سفیانی صحه گذاشته و اما ذکر کرده اند که جزئیات و تفاصیل مربوط به سفیانی
قابل اثبات نیست. بنابراین به دلیل اشکالات سندی احادیث سفیانی، آشفتگی و
تعارض روایات با یکدیگر، شباهت با سفیانی های که در طول تاریخ به وقوع
پیوسته و ربطی به آینده ندارد، و جعل بنی عباس و بنی امیه در موضوع سفیانی و
جنگ قدرت حاکمان بنی عباس و بنی امیه بر سر خلافت اسلامی، قابل اثبات نیست
و تنها اصل وجود سفیانی را میتوان پذیرفت.
همچنین، در مقابل نظریه
سفیانی شخصی، برخی معتقد به سفیانی نوعی و سمبلیک (نمادین) هستند. همچنین
گروه اندکی، معتقدند، احادیث سفیانی جعلی است و بنی امیه برای بازگشت
آلابیسفیان به قدرت و خلافت اسلامی، احادیث سفیانی را جعل کردند. و از
طرف دیگر بنی عباس، برای حق جلوه دادن و معرفی حکومت خویش به عنوان حکومت
موعود، در اخبار و احادیث سفیانی و پرچم های سیاه و نسب امام مهدی، تصرف
کرده و برخی روایات سفیانی را جعل کردند و خواستند ظهور سفیانی، را به
عنوان نشانه حق بودن حکومت خویش، معرفی کنند.
در مجموع، 4 نظریه در موضوع سفیانی، مطرح می باشد:
1. قول مشهور شیعه که سفیانی به عنوان علامت حتمی ظهور امام مهدی علیه
السلام، در حد تواتر، می باشد. و جزئیات و تفاصیل سفیانی نیز در احادیث
معتبر گزارش شده است.
2. اصل وجود سفیانی متواتر معنوی است اما جزئیات و تفاصیل مربوط به آن قابل اثبات نیست.
3. احادیث سفیانی جعلی است و اعتباری ندارد.
4. سفیانی، به عنوان نماد جبهه باطل می باشد و نمادین و سمبلیک است.
بنابراین سفیانی شخصی، معنایی ندارد و باید به سفیانی نوعی معتقد بود.
در ادامه، این 4 نظریه را نقد و بررسی و قول صحیح که همان نظر مشهور شیعه است را به تفصیل مطرح خواهیم کرد.
حتمی بودن خروج سفیانی
در روایات اسلامی به حتمی بودن خروج سفیانی اشاره شده است؛ این مطلب در
روایات متعدد و معتبری با تعابیر مختلفی چون: «محتوم»، «لابدّمنه»، «حتم
من الله»، «لابدّ ان یکون»، «لایکون قائم إلا بسفیانی»، «من قبل قیام
القائم»، «خمس قبل قیام القائم» و «خمس علامات محتومات» و ... بیان شده
است.
امام سجاد علیه السلام در حدیث معتبر فرموده¬اند:
...
إِنَ أَمْرَ الْقَائِمِ حَتْمٌ مِنَ اللَّهِ، وَ أَمْرُ
السُّفْیَانِیِ حَتْمٌ مِنَ اللَّهِ، وَ لَا یَکُونُ قَائِمٌ إِلَّا
بِسُفْیَانِی. [4]
... قیام قائم از ناحیه خداوند قطعی است و خروج سفیانی نیز قطعی است. هرگز قیام قائم بدون سفیانی نخواهد بود.
از جمله در روایتی از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است:
السُّفْیَانِیُّ مِنَ الْمَحْتُومِ وَ خُرُوجُهُ فِی رَجَب. [5]
سفیانی از علایم حتمی است و قیام او در ماه رجب خواهد بود.
و در کتاب الغیبه نعمانی، از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه ﴿ثم قضی اجلا و اجل مسمی عنده﴾ [6] نقل شده است:
إِنَّهُمَا أَجَلَانِ: أَجَلٌ مَحْتُومٌ وَ أَجَلٌ مَوْقُوفٌ. قَالَ
لَهُ حُمْرَانُ: مَا الْمَحْتُومُ؟ قَالَ الَّذِی لَا یَکُونُ غَیْرُهُ.
قَالَ: وَ مَا الْمَوْقُوفُ؟ قَالَ: هُوَ الَّذِی لِلَّهِ فِیهِ
الْمَشِیَّةُ. قَالَ حُمْرَانُ: إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ یَکُونَ أَجَلُ
السُّفْیَانِیِّ مِنَ الْمَوْقُوفِ. فَقَالَ: أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام
لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ مِنَ الْمَحْتُومِ. [7]
آنها دو اجلاند: اجل محتوم و تغییرناپذیر و اجل موقوف و مشروط. حمران پرسید: اجل محتوم چیست؟ فرمود: اجلی که جز آن نخواهد شد. حمران عرض کرد: اجل موقوف و مشروط چیست؟ فرمود: آنچه اراده خداوند در آن راه دارد و قابل تقدیم و تاخیر و برطرف شدن است. حمران عرض کرد: امیدوارم قیام سفیانی از علایم موقوف و مشروطی باشد که بدا در آن راه دارد! امام فرمودند: به خدا سوگند که چنین نیست، او از علایم حتمی است.[8]
در این روایت، امام باقر علیهالسلام اجل مسمّی را به اجل محتوم تفسیر کرده¬اند، و سپس سفیانی را جزو محتوم¬ها دانستهاند.
از تقابل میان علایم موقوف و حتمی که در این روایات آمده، برمیآید که
سفیانی از دایره علایم موقوف، خارج است. بنابراین، حمل این نشانه محتوم بر
آنچه که احتمال بدا در آن راه دارد، به نوعی وارد کردن علائم محتوم به
دایره علائم موقوف است که بر خلاف ظاهر روایات سفیانی می باشد. بلکه نتیجه
این سخن، به نوعی موجب لغو بودن تقسیم علائم ظهور به حتمی و غیر حتمی است.
در حالیکه نص روایات اسلامی، نشانه های ظهور را به دو دسته حتمی و موقوف
(غیرحتمی) تقسیم کرده اند. و میتوان گفت در علائم حتمی ظهور، بداء راه
ندارد اما علائم غیر حتمی، ممکن است مشمول حکم بداء شوند.
امام صادق علیه السلام نیز در این خصوص در روایت معتبر فرموده¬اند:
مِنَ الْأَمْرِ مَحْتُومٌ وَ مِنْهُ مَا لَیْسَ بِمَحْتُومٍ وَ مِنَ الْمَحْتُومِ خُرُوجُ السُّفْیَانِیِ فِی رَجَبٍ. [9]
برخی از امور محتوم و تغییر ناپذیرند و برخیشان غیر محتوم است. قیام سفیانی در ماه رجب، از علایم حتمی است.
و نیز امام باقر علیه السلام در حدیث دیگری فرموده¬اند:
إِنَ
مِنَ الْأُمُورِ أُمُوراً مَوْقُوفَةً وَ أُمُوراً مَحْتُومَةً وَ إِنَّ
السُّفْیَانِیَّ مِنَ الْمَحْتُومِ الَّذِی لَا بُدَّ مِنْهُ. [10]
برخی از امور موقوف و مشروط¬اند و برخی محتوم و تغییر ناپذیر، و سفیانی از علایم حتمی است که بی¬تردید رخ خواهد داد.
و در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
مِنَ
الْمَحْتُومِ الَّذِی لَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ مِنْ قَبْلِ قِیَامِ
الْقَائِمِ خُرُوجُ السُّفْیَانِیِّ وَ خَسْفٌ بِالْبَیْدَاءِ وَ قَتْلُ
النَّفْسِ الزَّکِیَّةِ وَ الْمُنَادِی مِنَ السَّمَاء. [11]
از حتمیاتی که پیش از قیام قائم خواهند بود: سفیانی، فرورفتن (لشکر سفیانی) در بیداء، قتل نفس زکیه، و ندای آسمانی است.
در روایت معتبر، ابوحمزه ثمالی از امام صادق درباره جمله ای از امام باقر
علیه السلام درباره سفیانی، پرسش می کند و با تاکید و تایید امام صادق علیه
السلام، در حتمی بودن خروج سفیانی، مواجه می شود.
قُلْتُ لِأَبِی
عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ
یَقُولُ إِنَ خُرُوجَ السُّفْیَانِیِ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُومِ
قَالَ لِی نَعَم ... .[12]
ابو حمزه ثمالی ، نقل می کند که به
امام صادق علیه السلام عرض کردم که پدر شما، امام باقر پیوسته میفرمود:
قیام سفیانی از امور حتمی است. امام صادق فرمودند: آری، همینطور است ... .
نکته ای که در این روایت قابل توجه است عبارت "کان یقول" می باشد. یعنی
"پیوسته می فرمود" و این نشانگر تاکید بر حتمی بودن خروج سفیانی در لسان
ائمه می باشد.
از طرفی در روایات، سفیانی در کنار نشانه های حتمی ظهور
امام عصر، قرار گرفته و منحصر شده است. از جمله در روایتی از امام صادق
علیه السلام نقل شده است:
خَمْسٌ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ:
الْیَمَانِیُّ وَ السُّفْیَانِیُّ وَ الْمُنَادِی یُنَادِی مِنَ السَّمَاءِ
وَ خَسْفٌ بِالْبَیْدَاءِ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الزَّکِیَّة. [13]
پیش از قیام قائم پنج نشانه است: یمانی، سفیانی، نداء آسمانی، خسف بیداء، قتل نفس زکیه.
نکته پایانی
در عصر ظهور، منطقه شام در خاورمیانه، آبستن حوادث است و اختلافات شدیدی
بین گروه ها و پرچم های مختلف، در حال وقوع است، بعد از زمین لرزه بزرگ و
خسف منطقه حرستا یا جابیه در کشور سوریه، منطقه شام، آماده خروج سفیانی
میشود. سفیانی بعد از خروج، شش ماه می جنگد و نه ماه هم بر الکور الخمس در
منطقه شام، حکومت خواهد کرد. سفیانی ابتدا در منطقه شام و دمشق، بر همه
دشمنان داخلی اش، ابقع و اصهب، پیروز شده و تمام مردمان منطقه شام به غیر
از شیعیان، به اطاعت و پیروی از او درخواهند آمد. او بعد از پیروزی بر اصهب
و ابقع، و تثبیت موقعیت خویش در مرکز حکومت خویش، دمشق، آماده حمله به
شیعیان و مراکز مهمی شیعی در عراق و حجاز، خواهد شد.
یکی از
اساسیترین اهداف قیام سفیانی، حمله به مناطق شیعهنشین و کشتار شیعیان و
حمله به مراکز مقدسه شیعه در کشور عراق، است. تأثیر این رخداد عظیم در کیان
تشیع و تهدیدی که از ناحیه سفیانی متوجه شیعیان جهان میشود، بررسی ابعاد
این ماجرا و آگاهی از زوایای مختلف آن را ضروری مینماید.
پی نوشت:
[1] . نعمانی، الغیبۀ، ص 282. صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ج 3، ص 88.
[2] . صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ج 3، ص 88.
[3] . متقی هندی، البرهان فی علامات المهدی، ص 112.
[4] . حمیری، قرب الاسناد، ص374.
[5] . شیخ صدوق، کمال الدین، ج 2، ص 650.
[6] . سوره انعام، آیه2.
[7] . نعمانی، الغیبه، ص 301. مجلسی، بحارالانوار، ج 52، ص 249،
[8] . عاملی، دراسة علامات الظهور، ص 45.
[9] . نعمانی، الغیبۀ، ص 300.
[10] . نعمانی، الغیبۀ، ص 301.
[11] . نعمانی، الغیبه، ص264.
[12]. شیخ صدوق، کمال الدین، ج 2، ص652.
[13] . شیخ طوسی، الغیبه، ص436.
منبع:فرهنگ نیوز
خلاصه 6درس دینی سال چهارم
سوالات درس هفت تا ده دین وزندگی
آیه 53سوره انفال (ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ
1-گناهان انسان علت تغییر نعمت هاست تغییر نعمت ها معلول گناهان انسان است
2-تغییر و تحول در امور مربوط به جامعه قوانین و سنت های خاص خود را دارد
3-زمین از حجت الهی خالی نمی ماند اما خدا بعلت ستمگری انسانها و زیاده رویشان در گناهان انها را از وجود حجت در میانشان بی بهره می سازد (کنکور 89)
4- برقراری عدالت اجتماعی اگر با همراهی اکثریت نباشد به نتیجه نمی رسد
5-هر انسانی مسئول سرنوشت خویش است (اهمیت اختیار)
6-این ایه با ایه ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیرو ا ما بانفسهم ارتباط معنایی دارد
7-اگر اکثریت یک ملت خواستار عدالت نباشند وبا ظلم مبارزه نکنند گرفتار حاکمان ظالم و ستمگر خواهند شد واز زندگی در جامعه با قوانین عادلانه بی نصیب خواهند ماند (کنکور87)
8-تا گروهها واقوام و ملت ها تغییر نکنند خدا نیز اوضاع وشرایط زندگی انان را تغییر نخواهد داد
9-قضای حتمی خداوندست که اگر به بنده خود نعمتی را بدهد ان نعمت را از او نمی گیرد مگر بواسطه گناه (کنکور 87)
10-سنت خداوند بر تغییر وضع موجود جوامع تابع تغییر درونی ان جوامع است (کنکور 86)
11-علت اصلی غیبت امام عدم تغییر و تحول درونی همه یا بیشتر افراد جامعه است وعدم امادگی پذیرش روح جمعی جامعه است (کنکور88-90)
12-نعمت دهی خداوند مقدم بر رفتار انسان است و انگاه که کفران نعمت تحقق پیدا کند نعمت تغییر می کند و تا زمانی که شکر نعمت گزارده شود نعمت تغییر نمی کند (کنکور 88)
13-روح جمعی جامعه و پذیرش درونی عامل تغییر وتحول است.( کنکور 90)
14-کسانی می توانند در هنگام بیعت با امام زمان اهل جهاد و پیکار باشند که در نبرد دایمی حق وباطل در جبهه حق حضوری فعال داشته باشند.(کنکور 86)
این پیامها برای ایه 11 سوره رعد هم صادق است.
«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکمُْ وَ عَمِلُواْ الصَّلِحَتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فىِ الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لهَُمْ دِینهَُمُ الَّذِى ارْتَضىَ لهَُمْ وَ لَیُبَدِّلَنهَُّم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنىِ لَا یُشْرِکُونَ بىِ شَیًْا وَ مَن کَفَرَ بَعْدَ ذَالِکَ فَأُوْلَئکَ هُمُ الْفَاسِقُون» (نور/55)
پیام :
1- وعده خداوند به مومنان و صالحان – وعده
2- وعده خداوند به جانشین قرار دادن مومنان و صالحان
3- اشاره به ظهور حضرت مهدی(عج)
4- وعده خداوند به مستقر ساختن دینشان با ظهور مهدی موعود
5- وعده خداوند به تبدیل کردن دوران ترس و خوف ناامیدی به امن و امان با ظهور آن
6- مربوط به مفاهیم سال چهارم – لازمه عبادت نفی شرک : توحید عبادی
7- استقرار اندیشه و تفکر دینی – کنکورسال 88
آیه5 سوره قصص
1- آینده از آن مستضعفان است
2- دادن امامت و پیشوایی نعمتی است که خداوند بر مردم منّت نهاده است
3- اشاره به ظهور حضرت مهدی موعود(عج)
4- وعده جانشینی و وراثت مستضعفان
5- منت گذاری خداوند – کنکور 88
آیه 105 سوره انبیاء
پیام
1- آینده از آن صالحان است
2- وارث بودن زمین دو شرط دارد : 1- بندگی عباد 2- صالح بودن
3- ظهور حضرت مهدی(عج)
4- پیش گویی آینده تاریخ در زبور
ایه 33 سوره توبه
پیام :
1- محور دین اسلام حق است
2- حق بر باطل پیروز است
3- قرآن کریم یکی از اهداف رسول خدا را پیروزی حق بر همه ادیان باطل بیان می کند.
پیام آیات درس 11 سال سوم
آیه اول : (فُصِّلَت 42)
1- هیچ گاه در قرآن باطل راه پیدا نخواهد کرد به همین جهت برای همیشه کتاب هدایت خواهد بود- اعجاز قرآن
2- هر انسانی برای رستگاری باید به دستورات قرآن و دین الهی عمل کند.
3- حفظ قرآن کریم برای تحریف یکی از دلایل ختم نبوت است.- درس دوم سال سوم
4- قرآن برای همیشه کتاب هدایت انسان خواهد بود.
آیه دوم : (توبه 33)
5- محور دین اسلام حق است.
6- حق بر باطل پیروز است.
7- قرآن کریم یکی از اهداف رسول خدا را پیروزی دین حق بر همه ی ادیان باطل بیان می کند.
8- پیروزی دین حق برای مشرکان کراهت دارد.
9- پیشگویی آینده تاریخ
10- غلبه منطق و اندیشه اسلامی بر دیگر اندیشه ها
11- تحقق وعده خداوند در غلبه دین اسلام بر تمام اندیشه ها – کنکور 87
12- غلبه بخشیدن اندیشه – کنکور 88
آیه سوم : (توبه 122)
13- هجرت برای شناخت دین لازمه ایمان است.
14- وجود کوچ کردن برای مومنان به منظور تفقه در دین و انذار و بر کنار داشتن نبایست ها – کنکور 88
15- از هر فرقه ای عده ای باید بدنبال تفقه در دین باشند.
16- امر به معروف و نهی از منکر
17- گروهی باید وقت و همت خود را صرف شناخت دقیق دین کنند- کنکور 91
18- گروهی باید وظیفه اصلی خود را تفقه در دین قرار دهند
19- اشاره به تداوم ولایت ظاهری و مرجعیت علمی توسط فقها را دارد – کنکور 89
20- وجوب در حد رفع نیاز تفقه در دین اسلام برای تداوم مرجعیت دینی و ولایت ظاهری در عصر غیبت – کنکور87
21- نکاتی در آیه بترتیب است : 1- کوچ کردن 2- دانش آموختن 3- انذار مردم 4- بازگشتن به سوی آنها(مردم) تا آنها بفهمند و توجه کنند.
22- کوچ کردن به قصد تفقه در دین بر همگان واجب نیست و هدف از کوچ کردن انذار مبتنی بر تفکر عمیق دین است.
درس دین و زندگی از درسهایی است که میتوانیم با مقداری دقت به درصد 100 برسیم. در این درس 25 سؤال در کنکور سراسری مطرح میشود که 9 سؤال از سال دوم و 9 سؤال از سال سوم و 7 سؤال از پیشدانشگاهی است. به طور کلی سؤالات دین و زندگی به دو گروه تقسیم میشوند:
1) سؤالات آیات و احادیث که تقریباً 18 سؤال است.
2) سؤالات مربوط به متن درسهایی که تقریباً 7 سؤال است.
برای پاسخ به سؤالات آیات که سخت هم هستند باید بتوانید با دیدن یک آیه بگویید که:
الف) معنی آیه چیست؟
ب) آیه مربوط به کدامیک از درسهاست؟
پ) درس مربوط در مورد چه مبحثی بود؟
ت) آیه از کجای درس انتخاب شده و متن درس با آیه چه ارتباطی دارد؟
ج) مخاطب آیه کیست؟
با این کار میتوانید به تست مربوط به آیه جواب درست بدهید؛ ولی برای رسیدن به این تسلط باید بارها و بارها آیات را مرور کنید تا به تسلط برسید.
برای پاسخ دادن به سؤالات متن هم با دقت کامل متن درسها را مطالعه کنید و بر روی کلمات کلیدی متن تمرکز کنید.
- سوره حمد: شفاى همه امراض است مگر مرگ ؛ باید گفته شود، که خواندن با ایمان و عمل کردن با علم و یقین به قرآن ، این آثار را دارد(۲۴).
۲ - سوره بقره : هر کس سوره بقره را تلاوت کند، روز قیامت عمامه اى از نور بر سر او مى گذارند(۲۵).
۳ - سوره مبارکه آل عمراءن : هر کس سوره آل عمران را بخواند، روز قیامت پوششى از نور او را زینت مى دهد.
۴ - سوره مبارکه نساء: هر کس سوره نساء را تلاوت کند، از عذاب قبر مصون و از آفات دنیا نیز در امان است ، تا به بهشت برسد.
۵ - سوره مبارکه مائده : هر کس روزهاى پنج شنبه سوره مائده را قرائت کند، ایمانش ، به ظلم آلوده نمى شود.
۶
- سوره مبارکه انعام : در این سوره (۷۰) بار نام خدا برده شده و (۷۰) هزار
فرشته با آن به زمین آمدند؛ هر کس آن را بخواند، از خوف و ترس در امان است
.
۷ - سوره مبارکه اعراف : هر
کس سوره اعراف را مخصوصا روزهاى جمعه بخواند از خوف و ترس مصون است و روز
قیامت بى حساب وارد بهشت مى شود.
۸ - سوره مبارکه توبه : هر کس سوره توبه را بخواند، پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) شفیع او باشد و نفاق در او راه نیابد.
۹
- سوره مبارکه انفال : تلاوت سوره انفال در هر ماه ، انسان را از نفاق ،
بیمه مى کند و از شیعیان راستین امیرالمؤ منین (علیه السلام ) قرار مى دهد.
۱۰ - سوره مبارکه یونس : هر کس سوره یونس را بخواند، در صف جهال قرار نمى گیرد و روز قیامت هم از مقربین است .
۱۱ - سوره مبارکه هود: خواندن سوره هود، خوف و حزن را از دل مى زداید.
۱۲
- سوره مبارکه یوسف : هر کس هر روز و هر شب سوره یوسف را بخواند، روز
قیامت ، با جمال یوسف محشور و از برگزیدگان بندگان محسوب مى گردد.
۱۳ - سوره مبارکه رعد: هر کس سوره رعد را قرائت کند، به ساعقه و سوختن مبتلا نمى گردد و روز قیامت ، بدون حساب وارد بهشت مى شود.
۱۴ - سوره مبارکه ابراهیم : هر کس سوره ابراهیم را در رکعت نماز جمعه بخواند، به فقر و جنون و بلوى مبتلا نمى شود.
۱۵
- سوره مبارکه حجر: هر کس سوره حجر را بخواند، حق تعالى به عدد مهاجر و
انصار و استهزا کنندگان پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم )، براى او ده
حسنه بنویسد.
۱۶ - سوره مبارکه
نحل : امام محمد باقر (علیه السلام ) فرمود: هر کس سوره نحل را بخواند، از
هفتاد بلا، مانند جنون و جذام مصون مى ماند و محل او بهشت است .
۱۷
- سوره مبارکه اسراء: هر کس این سوره را بخواند، در هر شب جمعه ، در اصحاب
حضرت قائم خواهد بود و روز قیامت با شهداء محشور مى شود.
۱۸ - سوره مبارکه کهف : هر کس هر شب جمعه سوره کهف را تلاوت کند، در آخرت با شهداء محشور مى گردد.
۱۹ - سوره مبارکه مریم : هر کس سوره مریم را ادامه دهد، در مال و اولاد بى نیاز مى گردد و در آخرت هم ، ملک سلیمان به او عطا مى شود.
۲۰ - سوره مبارکه طه : هر کس سوره طه را قرائت کند، خداوند او را دوست دارد و او نیز خداوند را دوست دارد.
۲۱ - سوره مبارکه انبیاء: هر کس سوره انبیاء را بخواند، به شرط دوستى آنها (انبیاء) در بهشت با آنها محشور مى گردد.
۲۲
- سوره مبارکه حج : هر کس سوره حج را در سه روز متوالى بخواند، خداوند در
آن سال ، او را به حج مى فرستد و اگر در راه بمیرد، به بهشت مى رود.
۲۳
- سوره مبارکه مؤ منون : هر کس هر صبح جمعه سوره مؤ منون را بخواند،
خداوند، عاقبت او را به خیر و سعادت مقرون مى کند و با پیغمبران محشور
سازد.
۲۴ - سوره مبارکه نور: هر
کس سوره نور را تلاوت کند، اموال ، فروج و زنان خود را در پناه خدا حفظ
نموده ، از خاندان او هیچکس زنا نکند و شیعه آل محمد بمیرد. هفتاد هزار ملک
نیز براى او استغفار کنند.
۲۵ - سوره مبارکه فرقان : هر کس قرائت این سوره را همیشه و هر روز ادامه دهد، خداوند او را عذاب نکند، تا او را در بهشت جا دهد.
۲۶
- سوره مبارکه شعراء: از امام صادق (علیه السلام ) منقول است که هر کس این
سوره را براى برآمدن حاجت بخواند، حاجتش برآورده گردد؛ به شرط اینکه تا
چهل روز، هر روز یک بار بخواند و چنانچه یک روز قرائت نشود ختم را دوباره
از سر بگیرد.
۲۷ - سوره مبارکه
نمل : هر کس این سوره را بخواند، حق تعالى براى او ده حسنه نویسد و بى نیاز
گردد. در قیامت نیز با انبیاء و شهداء محشور شود.
۲۸ - سوره مبارکه قصص : هر کس این سوره بخواند، حق تعالى به عدد کسانى که تصدیق موسى و تکذیب او را کرده ، ده حسنه براى او بنویسد.
۲۹ - سوره مبارکه عنکبوت : پاداش و ثواب قرائت این سوره ، بهشت برین است .
۳۰ - سوره مبارکه روم : امام صادق (علیه السلام ) سوگند یاد فرمود که هر کس این سوره را در ماه رمضان بخواند، اهل بهشت است .
۳۱ - سوره مبارکه لقمان : هر کس این سوره را هر شب تلاوت کند، خداوند او را از شر شیطان حفظ مى کند.
۳۲ - سوره مبارکه سجده : قرائت سوره سجده ، سبب مى شود که روز قیامت نامه اعمال او را به دست راستش بدهند.
۳۳ - سوره مبارکه احزاب : هر کس سوره احزاب را بسیار بخواند، روز قیامت در جوار پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) محشور مى گردد.
۳۴ - سوره مبارکه سباء: هر کس این سوره و سوره فاطر را هر شب بخواند، از مصائب مصون مى ماند و خیر دنیا و آخرت نصیب او مى گردد.
۳۵
- سوره مبارکه فاطر: هر کس این سوره و سوره سباء را هنگام شب بخواند، در
آن شب ، در امان خداوند خواهد بود. اگر هنگام روز بخواند، در آن روز، مکروه
و ناراحتى به او نمى رسد.
۳۶ -
سوره مبارکه یس : هر کس سوره یس را تلاوت کند، مانند کسى است که ۱۲ بار
قرآن را خوانده باشد، همچنین خیر دنیا و آخرت نصیب او مى شود و از سکرات
مرگ مصون مى ماند.
۳۷ - سوره
مبارکه صافات : خواندن این سوره در روز جمعه ، بنابر آنچه از امام صادق
(علیه السلام ) نقل شده است ، موجب دفع انواع بلاها و مرض هاست (۲۶).
۳۸
- سوره مبارکه ص : هر کس این سوره را در شب جمعه بخواند، خیر دنیا و آخرت
به او عطا مى شود، آنچه که به کسى از مردم عطا نشده جز نبى مرسل یا ملک
مقرب ، و خداوند او را داخل بهشت مى کند.
۳۹ - سوره مبارکه زمر: هر کس این سوره را بخواند، در دنیا و آخرت عزیز و شریف مى گردد و بدنش بر آتش حرام مى شود.
۴۰ - سوره مبارکه مؤ من : هر کس در هر شب سوره مؤ من را بخواند، گناهان او آمرزیده و خیر دنیا و آخرت نصیب او مى گردد.
۴۱ - سوره مبارکه فصلت : هر که این سوره را قرائت کند، در دنیا به سرورى ، عیش و عزت زندگى کرده و در آخرت به نورانیت محشور گردد.
۴۲ - سوره مبارکه شورى : هر کس این سوره را بخواند، روز قیامت صورتش مانند ماه شب چهارده مى درخشد.
۴۳ - سوره مبارکه زخرف : هر کس این سوره را بخواند، از گزندگان قبر تا وقتى که وارد قیامت شود، مصون است .
۴۴
- سوره مبارکه دخان : هر کس در نمازهاى واجب و مستحب خود، مخصوصا بیست و
سوم ماه رمضان این سوره را بخواند، روز قیامت ، در سایه عرش خواهد بود.
۴۵
- سوره مبارکه جاثیه : هر کس این سوره را بخواند، آتش ، بدن او را فرا نمى
گیرد و همواره با پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) خواهد بود.
۴۶ - سوره مبارکه احقاف : هر کس شب و روز جمعه ، سوره احقاف را بخواند، در دنیا و قیامت ، در امان است .
۴۷
- سوره مبارکه محمد (صلى الله علیه و آله و سلم ): هر کس سوره محمد (صلى
الله علیه و آله و سلم ) را تلاوت کند، شک به دلش راه نمى یابد.
۴۸ - سوره مبارکه فتح : هر کس این سوره را بخواند، مال ، جان ، زن و فرزندش مصونیت از اتلاف ، پیدا خواهند کرد.
۴۹ - سوره مبارکه حجرات : هر کس سوره حجرات را قرائت کند، از زوار پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) محسوب مى گردد.
۵۰ - سوره مبارکه ق : هر کس این سوره را در نمازهاى واجب و مستحب خود بخواند، خداوند رزق او را وسعت مى دهد.
۵۱ - سوره مبارکه الذاریات : هر کس این سوره را شب یا روز بخواند، در دنیا رزقش وسیع و هنگام مردن ، قبرش نورانى مى گردد.
۵۲ - سوره مبارکه طور: هر کس سوره طور را بخواند، خداوند خیر دنیا و آخرت را به او عنایت فرماید.
۵۳ - سوره مبارکه نجم : هر کس این سوره را قرائت کند، میان مردم به محبوبیت زندگى کند.
۵۴ - سوره مبارکه قمر: هر کس این سوره را قرائت کند، روز قیامت سوار ناقه نور، وارد بهشت مى گردد.
۵۵
- سوره مبارکه الرحمن : هر کس این سوره را در هر جمعه و سوره واقعه را در
هر شب بخواند، روز قیامت به صورت انسانى کامل و نورانى محشور مى گردد.
۵۶
- سوره مبارکه واقعه : هر کس این سوره را براى وسعت روزى خود بخواند، اثر
عجیبى دارد. باید از شب شنبه شروع کرده تا شب جمعه ، سه بار و در شب جمعه
هشت بار بخواند و تا مدت پنج هفته این کار را ادامه دهد.
۵۷ - سوره مبارکه حدید: هر کس این سوره را جهت برآمدن حاجت ، در شب جمعه ، هفت بار بدون فاصله و پشت سر هم بخواند، اثر عجیبى دارد.
۵۸
- سوره مبارکه مجادله : هر کس این سوره را تلاوت کند، در نامه عملش او
را از حزب خدا ثبت کنند. کسى بر او فائق نشود و با او نتواند مجادله کند و
در چشم مردم نیز معتبر و موقر باشد.
۵۹
- سوره مبارکه حشر: هر کس این سوره را بخواند، تا وقتى که از دنیا برود
عرش ، کرسى ، آسمانها، زمین ، فرشتگان و حیوانات برى و بحرى و جوى بر او
دعا کنند.
۶۰ - سوره مبارکه
ممتحنه : هر کس سوره ممتحنه را در فرایض و نوافل بخواند، خداوند قلب او را
به ایمان امتحان نموده نورانى مى فرماید و فقیر نمى گردد.
۶۱ - سوره مبارکه صف : هر کس این سوره را در نمازهاى واجب و مستحب بخواند، در صف فرشتگان قرار مى گیرد.
۶۲
- سوره مبارکه جمعه : هر کس این سوره را در شب جمعه و در نماز جمعه
بخواند، خداوند او را به تعداد روزهاى سال ، ده حسنه به او عنایت مى فرماید
و به بهشت مى فرستد.
۶۳ - سوره مبارکه منافقون : در مصباح است که قرائت کردن این سوره ، انسان را از شر شرک و نفاق حفظ مى نماید.
۶۴ - سوره مبارکه تغابن : هر کس این سوره را در نماز خود بخواند، در قیامت قرآن ، شفیع او مى شود.
۶۵
- سوره مبارکه طلاق : هر کس این سوره را در فریضه (نماز واجب ) بخواند، حق
تعالى او را از ترس قیامت در پناه خود گیرد و از آتش دوزخ نگهدارد و در
بهشتش داخل نماید.
۶۶ - سوره
مبارکه تحریم : هر کس این سوره را بخواند، حق تعالى او را توبه نصوح کرامت
فرماید. اگر در نمازهاى واجب خود بخواند، روز قیامت از حزن و اندوه مصون
باشد.
۶۷ - سوره مبارکه ملک : هر کس این سوره را قرائت کند، مانند کسى است که شب قدر را احیاء داشته و از عذاب قبر نیز محفوظ است .
۶۸ - سوره مبارکه قلم : هر کس این سوره را در نمازهاى خود بخواند، خداوند او را از فقر و عذاب ایمن مى فرماید.
۶۹ - سوره مبارکه الحاقه : هر کس این سوره را در فرایض و نوافل بخواند، ایمان او کامل مى گردد، تا خدا را ملاقات کند.
۷۰
- سوره مبارکه معارج : هر کس سوره معارج را تلاوت کند، در قیامت از گناه
او پرسش نمى شود و با پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) به بهشت مى رود
ان شاء اللّه .
۷۱ - سوره مبارکه نوح : هر کس این سوره را با ایمان به خدا بخواند، خداوند او را با ابرار محشور فرماید.
۷۲
- سوره مبارکه جن : هر کس سوره جن را بخواند، خداوند او را از شر جن و سحر
و کید آنها مصون دارد و با پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) محشور مى
فرماید.
۷۳ - سوره مبارکه مزمل : هر کس این سوره را در نماز عشاء تلاوت کند، خداوند او را سعادت دنیا و آخرت عنایت کند.
۷۴
- سوره مبارکه مدثر: هر کس سوره مدثر را بخواند، در دنیا شقى نگردد و
خداوند او را با پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) محشور فرماید.
۷۵ - سوره مبارکه قیامه : هر کس این سوره را قرائت کند، از صراط و میزان ، با موفقیت بگذرد و در قبر نیز بهترین صورت پیدا کند.
۷۶ - سوره مبارکه دهر: هر کس این سوره را هر صبح پنج شنبه بخواند، خداوند او را حورالعین بهشت عنایت مى کند.
۷۷
- سوره مبارکه مرسلات : هر کس سوره مرسلات را با معرفت بخواند، میان او و
پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) خدا، معارفه رخ دهد.
۷۸
- سوره مبارکه نباء: هر کس این سوره را قرائت کند، خداوند او را از شراب
بهشتى سیراب گرداند و هر کس یک سال ، هر روز، این سوره را بخواند؛ به مکه
مشرف مى گردد.
۷۹ - سوره مبارکه نازعات : هر کس این سوره را بخواند، جوان و شاداب از دنیا مى گذرد، جوان مبعوث مى گردد و جوان به بهشت مى رود.
۸۰ - سوره مبارکه عبس : هر کس این سوره را تلاوت کند، روز قیامت ، شاد و خندان باشد و زیر سایه عرش خدا قرار گیرد.
۸۱ - سوره مبارکه تکویر: هر کس این سوره را تلاوت کند، حق تعالى او را از رسوایى قیامت ، در پناه خود گیرد.
۸۲
- سوره مبارکه انفطار: کسى که این سوره و سوره انشقاق را بخواند، خداوند
عزوجل ، او را از حاجتى محجوب نمى فرماید و مانعى او را از خداوند عظم
شاءنه منع نمى نماید.
۸۳ - سوره
مبارکه مطففین : هر کس این سوره را در نماز فریضه خود بخواند، از آتش دوزخ
ایمن گشته آتش او را نبیند، او آتش را نبیند، بر پل جهنم نگذرد و روز قیامت
او را حسابرسى نکنند.
۸۴ - سوره
مبارکه انشقاق : هر کس این سوره را بخواند، حق تعالى او را در پناه خود
گیرد و نامه او را به دست راستش داده و از اصحاب یمین باشد.
۸۵ - سوره مبارکه بروج : هر کس این سوره را در نمازهاى واجب تلاوت کند، با پیغمبران محشور مى گردد.
۸۶ - سوره مبارکه طارق : هر کس این سوره را در فرایض خود بخواند، در بهشت ، در صف اصحاب پیغمبران باشد.
۸۷
- سوره مبارکه اعلى : هر کس سوره اعلى را تلاوت کند، به تعداد هر حرفى که
بر ابراهیم و موسى و محمد (صلى الله علیه و آله و سلم ) نازل شده است ،
خداوند به او اجر دهد.
۸۸ - سوره مبارکه غاشیه : هر کس این سوره را در نماز واجب و مستحب خود بخواند، به رحمت دنیا و آخرت پوشیده گردد.
۸۹
- سوره مبارکه فجر: هر کس این سوره را در نمازهاى فجر بخواند، چون متعلق
به حضرت سیدالشهداء (علیه السلام ) مى باشد، در قیامت با آن حضرت (علیه
السلام ) محشور گردد.
۹۰ - سوره مبارکه بلد: هر کس این سوره را در نمازها بخواند، در دنیا، در زمره صالحین و در آخرت با شهداء و نبیین محشور گردد.
۹۱ - سوره مبارکه الشمس : هر کس این سوره را تلاوت کند، گویا بر آنچه خورشید تابیده تصدیق کرده و بهشت جاى او باشد.
۹۲
- سوره مبارکه اللیل : هر کس این سوره را تا چهل شب ، هر شب ، چهل مرتبه
بخواند، و وقتى به آیه و ما لاءحد عنده من نعمه تجزى رسید، سه بار تکرار
کند و جهت برآمدن حاجت و وسعت روزى اثر عجیب دارد، به گونه اى که عقل حیران
بماند.
۹۳ - سوره مبارکه الضحى :
هر کس این سوره را بخواند، حق تعالى او را از جمله کسانى گرداند که به
سعادت شفاعت پیغمبر (صلى الله علیه و آله و سلم ) رسیده به آن خشنود گشته
به بهشت درآید و به شمار هر یتیمى و هر سائلى او را ده حسنه باشد.
۹۴
- سوره مبارکه انشراح : ابى بن کعب از رسول خدا (صلى الله علیه و آله و
سلم ) روایت کرده است که هر کس آن را بخواند، چون مزد کسى باشد که مرا
ملاقات کرده ، مرا از غم شاد کرده و شفاعت او بر من است .
۹۵ - سوره مبارکه تین : هر کس این سوره را به شرط ایمان در نمازها بخواند، خداوند از او راضى شود و او را به بهشت مى برد.
۹۶
- سوره مبارکه علق : هر کس این سوره را تا موقعى که از دنیا برود، قرائت
کند، شهید از دنیا رفته و در صف مجاهدین فى سبیل اللّه محسوب مى گردد.
۹۷ - سوره مبارکه قدر: هر کس این سوره را بلند بخواند، از مجاهدین است و هر کس ده بار تلاوت کند، خداوند هزار گناه او را مى آمرزد.
۹۸ - سوره مبارکه البینه : هر کس این سوره را بخواند، از شرک ، برى است و در دین محمد (صلى الله علیه و آله و سلم ) محشور مى گردد.
۹۹ - سوره مبارکه زلزله : هر کس سوره زلزله را تلاوت کند، به زلزله دنیا و آخرت گرفتار نمى شود.
۱۰۰
- سوره مبارکه عادیات : هر کس این سوره را قرائت کند، ثواب همه کسانى را
دارد که در مزدلفه براى حج جمع شده اند و با امیرالمؤ منین محشور گردد.
۱۰۱ - سوره مبارکه قارعه : هر کس این سوره را بخواند، از عذاب و فتنه دجال و جهنم ایمن مى گردد.
۱۰۲ - سوره مبارکه تکاثر: هر کس این سوره را در نماز واجب قرائت کند، ثواب صد شهید دارد و در نماز مستحب ، ثواب پنجاه شهید دارد.
۱۰۳ - سوره مبارکه عصر: هر کس این سوره را در نوافل بخواند، روز قیامت ، خندان محشور گردد، تا وارد بهشت شود.
۱۰۴ - سوره مبارکه همزه : هر کس این سوره را در نمازها بخواند، خداوند او را از فقر دور و رزق او را وسیع گرداند.
۱۰۵ - سوره مبارکه فیل : هر کس این سوره را تلاوت کند، روز قیامت ، همه موجودات شهادت دهند که او صالح است .
۱۰۶ - سوره مبارکه قریش : هر کس این سوره را قرائت کند، خداوند روز قیامت ، او را سواره و نورانى وارد محشر کند.
۱۰۷
- سوره مبارکه ماعون : هر کس این سوره را چهل و یک بار بخواند، فقر از
خانه او برود، فرزندان او محتاج نشوند و خواننده آن در حفظ حمایت خدا تا
روز دیگر باشد.
۱۰۸ - سوره
مبارکه کوثر: جهت حصول توانگرى و بى نیازى از خلق ، روز چهارشنبه دو رکعت
نماز حاجت خوانده پس از سلام ، چهل بار سوره کوثر بخواند. در حدیثى آمده
است که هر کس این سوره را در نمازهاى واجب و مستحب خودش بخواند، خداوند در
روز قیامت از آب کوثر به او مى دهد تا بیاشامد.
۱۰۹
- سوره مبارکه کافرون : هر کس این سوره را در نمازها بخواند، مانند کسى
است که ربع قرآن را خوانده باشد و خداوند گناهان او و والدین او را
بیامرزد.
۱۱۰ - سوره مبارکه نصر: هر کس این سوره را در نمازها قرائت کند، خداوند او را در همه جا یارى فرماید.
۱۱۱ - سوره مبارکه تبت : هر کس این سوره را بخواند، ثواب ایمان به کتب آسمانى و پیغمبران را دارد.
۱۱۲
- سوره مبارکه توحید: هر کس این سوره را در نمازها بخواند، مانند آن است
که ثلث قرآن را خوانده باشد و به تعداد مؤ منین ثواب دارد و خدا جمیع خیر
دنیا و آخرت را به او عنایت فرماید.
۱۱۳
- سوره مبارکه فلق : هر کس این سوره و سوره ناس را بخواند، خداوند به او
بشارت بهشت عنایت کند و از بلیات دنیا و آخرت مصون بماند. در حدیثى آمده
است که هر کس سوره فلق و ناس را بخواند، گویا تمام کتاب هایى را که خداوند
آنها را بر انبیاء نازل کرده خوانده است .
۱۱۴ - سوره مبارکه ناس : هر کس این سوره را جهت مال دنیا، هلاکت دشمن و دفع بلیات دنیا بخواند، به مراد رسد(۲۷).
دعافراموشتون نشه
موضوعات مرتبط: دین وزندگی دوم، دین وزندگی سوم، دین وزندگی چهارم(پیش دانشگاهی)، پیام آیات دین وزندگی دوم، پیام آیات دین وزندگی سوم، پیام آیات دین وزندگی چهارم
| 1 |  |
|
| 2 |  |
|
| 3 |  |
روضه خوانی علمای اهل تسنن برای امام حسین (علیه السلام)
|
| 4 |  |
|
| 5 |  |
|
| 6 |  |
|
| 7 |  |
|
| 8 |  |
|
| 9 |  |
|
| 10 |  |
موضوعات مرتبط: پاورپوینت
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی(شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی(شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی(شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی(شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی(شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی شیعیان
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی شیعیان
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی(شیعیان)
قرآن و تعلیمات دینی ۳ دین و زندگی (شیعیان)
________________
منبع :
http://aee.medu.ir
23 آیه پرتکرار دین و زندگی پیش در کنکور
آیات پرتکرار دین وزندگی 2 و 3 در کنکور سراسری
_____________________
پاورپوینت دین و زندگی سال چهارم متوسطه
( پیش دانشگاهی )
جزوه ی سؤالات نهایی دین و زندگی سال چهارم
( پیش دانشگاهی ) متوسطه ی دوم
مهر ماه 92
برای دانلود سؤالات درسهای 1 تا 6 فایل ذیل را دانلود کنید :
برای دانلود سؤالات درسهای 7 تا 10 فایل ذیل را دانلود کنید :
قسمت اول
قسمت دوم
قسمت سوم
قسمت چهارم
قسمت ششم
قسمت هفت
قسمت هشت تا یازده
سوالات تشریحی دین و زندگی سال دوم
درس نهم:
1- ویژگی های جایگاه گناه کاران را پس ازپایان محاکمه بنویسید .( ذکر 4 مورد کافی است )
2- ویژگی مأموران عذاب الهی در جهان آخرت چگونه است؟ 75/0 نمره
3- پس از اینکه دوزخیان دچار عذاب شدند ، ناله حسرتشان بر می خیزد به خداوند چه می گویند؟ 5/0 نمره
4- جایگاه نیکوکاران و رستگاران در جهان آخرت چگونه است؟ توضیح دهید.1 نمره
5- توضیح دهید که برترین مقا م بهشت چیست؟ 25/1 نمره
6- انواع رابطه های میان عمل و پاداش و کیفر را در دنیا بنویسد. 5/1 نمره
7- رابطه میان عمل و پاداش و کیفر در جهان آخرت چگونه است؟ 1 نمره
8- هر عملی که در دنیا از ما سز می زند دارای چند جنبه است؟ توضیح دهید. 5/1 نمره
9- هنگامی که جهنمیان از ملائکه می خواهند تا از خداوند برایشان تخفیفی بگیرند ملائکه چه می گویند؟ 5/0 نمره
10- بهشت و جهنم و نعمت ها ی بهشتی و عذاب های جهنمی ، . . . . و . . . . . ما در دنیا است. 5/0 نمره
11- چرا عمل انسان هر گز از او جدا نمی شود؟ 5/0 نمره
12- پاداش های بهشتی و عذاب های دوزخ ، ساخته . . . . . ما است. 25/0 نمره
13- از این ابیات ، در باره پاداش و کیفر اخروی چه پیامی دریافت می کنید؟ 1 نمره
گشته گرگان یک به یک خوهای تو می درانند از غضب، اعضای تو
زآنچه می بافی همه روزه بپوش ز آنچه می کاری همه روزه بنوش
14- جهنمیان چه علتی را برای عملکرد خود بیان می کنند ؟ وپاسخ شیطان در این باره چیست؟ 5/1 نمره
15- بهشتیان پیوسته با . . . . . . . . هم صحبت اند و به سبحانک اللهم مترنم اند. 25/0 نمره
16- چرا بهشت برای بهشتیان ، سرای سلامتی (دار السلام ) است؟ (4 مورد) 1 نمره
17- چرا در بهشت انسان همواره احساس طراوت و تازگی می کند؟ 5/0 نمره
18- هر یک از بهشتیان متناسب با . . . . . . . . .در درجه ای از بهشت قرار می کیرند. 25/0 نمره
19- بالاترین
مرتبه نعمت های بهشت . . . . . . و . . . . . . . خداست که اولیای خدا در
طلب آن هستند و به شوق آن زندکی می کنند؟ 75/0 نمره
20- در بهشت، یک درمخصوص پیامبران و صدیقان و یک در مخصوص . . . . . .و . . . . .و درهای دیگر برای گروه های دیگر است. 5/0 نمره
21- در کدام یک از پاداش و کیفرها، باید تناسب میان جرم و کیفر مراعات شود تا عدالت برقرار گردد؟ توضیح دهید. 1 نمره
درس دهم:
1- توکل کردن به چه معناست؟ توضیح دهید . 5/0 نمره
2- یکی از مهمترین عوامل تقویت کننده عزم چیست؟ 25/0 نمره
3- انسان متوکل، چگونه انسانی است؟ 5/0 نمره
4- میان توکل و معرفت خدا و ایمان به او چه رابطه ای است توضیح دهید . 1 نمره
5- تکیه و اعتماد به خدا و توکل بر او چه آثاری دارد؟چرا ؟5/1 نمره
6- توکل به خدا چه نتایج وآثار بدی دارد؟چرا؟ 1 نمره
7- چرا نوجوانی و جوانی دوران تصمیم های بزرگ است؟ 1 نمره
8- پیامبران الهی در برابر سرسختی و لجاجت قوم خود چه می کردند؟ واکنش دو تن از این انبیا را بنویسید.1 نمره
9- در چه صورتی توکل موثر واقع می شود؟ 1نمره
10- توکل اگر همراه با . . . . . . و . . . . . . .باشد خداوند کارهای مارا به بهترین وجه چاره خواهد کرد. 5/0 نمره
11- توضیح دهید آیا توکل می تواند جانشین تنبلی و ندانم کاری افراد باشد؟ 1نمره
12- توکل کمک کننده و امید دهنده به کسی است که . . . . . . و . . . . . پشتکار است. 5/0 نمره
13- چرا انسان متوکل اهل معرفت، برای رسیدن به نیازها از ابزار و وسایل بهره می جوید؟ 5/0 نمره
درس یازدهم :
1- محبت در زندگی انسان چه نقشی دارد؟ 5/0 نمره
2- محبت به حق و ایمان به او چرا رابطه ای با هم دارد؟ 1 نمره
3- عشق و محبت به خدا در زندگی انسان چه آثاری دارد؟( 4 مورد ) 1 نمره
4- قرآن کریم اساس و پایه ی دینداری را . . . . . . قرار می دهد. 25/0 نمره
5- آثار محبت به خدا را نام ببرید. 1 نمره
6- منظور از" دوستی با دوستان خدا " را که یکی از آثار محبت به خداست توضیح دهید . 1 نمره
7- در منظومه عاشقان و دوستان الهی چه کسانی مظهرتمام و کمال حق و جلوه زیبایی های اویند؟ 25/0 نمره
8- خداوند از پیامبر اکرم (ص) می خواهد چه چیزی را مزد وپاداش رسالتش قرار دهد؟ 25/0 نمره
9- در باره " پیروی از خدا " که یکی از آثار محبت به خدا است توضیح دهید. 1 نمره
10- چرا خداوند به پیامبر دستور می دهد مزد و پاداش رسالتش را دوستی با خانواده اش اعلام کند؟ 5/0 نمره
11- با توجه به آیه زیر توضیح دهید که آیا محبت قلبی و درونی به خداوند کافی است ؟ و اعمال ظاهری و ظاهر انسان اهمیت ندارد؟ 1 نمره
" قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله و یغفر لکم ذنوبکم و الله غفور رحیم"
12- در باره ی"بیزاری و تنفر از باطل و دشمنان خدا " که یکی از آثار محبت به خدا ست توضیح دهید. 1 نمره
13- در باره " محبت به راهی که مارا به خدا می رساند " که یکی از آثار محبت به خداست توضیح دهید . 1 نمره
14- چه موقع انسان می تواند قلبش را خانه ی خدا کند؟ 5/0 نمره
15- پایه و اساس بنای اسلام چیست؟ و مرکب از چه چیز هایی می باشد؟ 75/0 نمره
16- دینداری بر دو پایه استوار است تولی به معنای . . . . . . .و تبری به معنای . . . . . . . . . . 5/0 نمره
17- از دیدگاه امام خمینی تحقق دیانت چگونه ممکن است؟ 5/0 نمره
18- "مبارزه با دشمنان خدا" که یکی از آثار محبت به خداست، تبیین کنید. 1 نمره
19- دینداری بر چند پایه استوار است؟ نام ببرید. 5/0 نمره
درس دوازدهم :
1- شیوه ی رسول (خدا) در ملاقات با دیگران چگونه بود و ایشان در این باره چه فرمودند ؟ 5/1 نمره
2- تبیین کنید که آیا آراستگی اختصاص به زمان حضور و معاشرت ها دارد؟ 1 نمره
3- ظاهر هر کسی تجلی . . . . .و اوست و اندیشه ها، اخلاق و روحیات ، اعمال و . . . . . را می سازند و شکل می دهند.
4- رسول(خدا) برپوشیدن چه نوع لباسی تاکید می فرمایند؟ 25/0 نمره
5- حضرت علی (ع) در باره ی آراستگی چه می فرمایند؟ 5/0 نمره
6- معنای اینکه کسی دارای عزت نفس است چیست؟ توضیح دهید . 1 نمره
7- ترجمه آیه مبارکه زیر را بنویسید. 1 نمره
" مَن کان یُریدُ العزهَ . . . . . . . . . . . . . .
فللله العزهُ جمیعاً ." . . . . . . . . . . . . .
8- توضیح دهید که چرا انسان عزتمند عفیف هم هست؟ 1 نمره
9- چه رابطه ای میان نیاز به مقبولیت و آراستگی وجود دارد؟ توضیح دهید. 1 نمره
درس سیزدهم :
1- توضیح دهید که آیا اسلام نحوه و شکل پوشش را معین کرده است ؟ 5/1 نمره
2- زنان در حفظ حجاب اسلامی موظف به رعایت چه شرایطی هستند؟ 1 نمره
3- تبیین کنید که چه چیزی زمینه ساز منشأ تفاوت پوشش زنان و مردان است ؟ 1 نمره
4- زن به شکرانه نعمت زیبایی چه مسئولیت هایی در برابر این نعمت دارد ؟ 1 نمره
5- آیا حجاب زنان موجب سلب آزادی و کاهش حضور آنان در جامعه می گردد؟ در این باره توضیح دهید؟ 1نمره
6- آیا رعایت پوشش و حجاب تنها به اسلام اختصاص دارد؟ 5/1 نمره
7- بی حجابی زنان در غرب ناشی از چیست؟ توضیح دهید . 1 نمره
8- در آیین یهود و مسیح نحوه ی حجاب و پوشش چگونه است ؟ توضیح دهید. 5/1 نمره
9- توضیح دهید که چرا میان پوشش زنان و مردان در اسلام تفاوت وجود دارد؟ 1 نمره
درس چهاردهم :
1- هدف مشترک امت اسلامی چیست؟ 25/0 نمره
2- خدای حکیم برای رستگاری وسربلندی جامعه اسلامی چه وظایف مهمی را برای مسلمانان معین کرده است؟ آنها را بنویسید. 5/1 نمره
3- چرا دعوت به خیر و نیکی قبل از امربه معروف است؟ و چه تأثیری برجامعه دارد؟ 1 نمره
4- امام صادق(ع) موثرترین راه فراخوانی به خیر و نیکی را چه می داند و در این باره چه می فرماید؟ 75/0 نمره
5- توضیح دهید که چرا دعوت عملی ، دعوتی پر جاذبه است؟ 1 نمره
6- برترین نوع دعوت کدام است ؟ و مراتب بعدی آن را بیان کنید . 5/0 نمره
7- چرا لازم است در مقابل گناهکار اقدام مناسبی انجام شود ؟ و این اقدام مناسب چیست؟ 5/0 نمره
8- حضرت علی (ع) در وصیت خود به امام حسن(ع) و امام حسین (ع)درباره ی امربه معروف و نهی ازمنکرچه می فرمایند؟ 75/0 نمره
9- اثرات اجرای امر به معروف و نهی از منکر را از دیدگاه امام باقر(ع) بیان کنید . (4 مورد) 1 نمره
10- چرا قوم بنی اسرائیل مورد لعن پیامبرانشان قرار گرفتند و امام صادق(ع) در این زمینه چه می فرمایند؟ 5/1 نمره
11- بر اساس حدیثی از پیامبر اکرم(ص) انسان چگونه در عمل دیگران سهیم و شریک می شود؟ 1 نمره
12- امام علی (ع) می فرماید : تمام کارهای نیک ، حتی جهاد در راه خدا در برابر . . . . . . چون قطره ی آبی است در برابر دریای پهناور . 25/0 دنمره
13- امر به معروف و نهی از منکر با حصول چه شرایطی واجب می شود؟(3 شرط) 5/1 نمره
14- مراحل امر به معروف و نهی از منکر را توضیح دهید . 5/1 نمره
15- مرحله ی سوم امر به معروف و نهی از منکر را توضیح دهید و بنویسید این مرحله در حوزه مسئولیت چه کسانی است؟ 25/1 نمره
16- براساس توصیه های امام خمینی کسی که امر به معروف و نهی از منکرمی کند موظف به رعایت چه مواردی است؟ 4 مورد را بنویسید . 1 نمره
موضوعات مرتبط: دین وزندگی دوم، دین وزندگی سوم، دین وزندگی چهارم(پیش دانشگاهی)
| برای دسترسی به پاسخنامه «کتاب فلسفه چهارم انسانی چاپ94»، فایل ضمیمه را بارگیری نمایید: | |
| فایل ضمیمه | |
با تشکر از همکار محترم سرکارخانم نرگس آموسا
دانشآموزان عزیز سال سوم متوسطه میتوانید از درس اول تا پنجم
بعد از تدریس هر درس دین و زندگی(3) خود را بیازمایید.
برای این کار اقدام به دریافت فایل ذیل نمایید:
_________________
منبع سؤالات: گزینه دو
موضوعات مرتبط: دین وزندگی اول، دین وزندگی دوم، دین وزندگی سوم، دین وزندگی چهارم(پیش دانشگاهی)، فلسفه، منطق
مجموعه همه کتاب های استاد شهید مطهری
دانلود فایل
331.7 مگابایت
| محبوب ترین کتاب های استاد شهید مطهری موجود در مرکز دانلود اسلامی شیعه سِی | |||
|---|---|---|---|
 |
کتاب مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی 1 (انسان و ایمان) استاد شهید مطهری | 22438 بازدید | دانلود |
|
کتاب جاذبه و دافعه علی علیه السلام استاد شهید مطهری | 5840 بازدید | دانلود |
|
کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران استاد شهید مطهری | 3193 بازدید | دانلود |
|
کتاب نظام حقوق زن در اسلام استاد شهید مطهری | 3106 بازدید | دانلود |
|
کتاب کلیات علوم اسلامی 1 (منطق و فلسفه) استاد شهید مطهری | 3019 بازدید | دانلود |
|
کتاب انسان کامل استاد شهید مطهری | 2940 بازدید | دانلود |
|
کتاب آشنایی با قرآن استاد شهید مطهری (6/14) | 2321 بازدید | دانلود |
| آخرین کتاب های استاد شهید مطهری اضافه شده به مرکز دانلود اسلامی شیعه سِی | |||
|---|---|---|---|
|
کتاب علل گرایش به مادیگری استاد شهید مطهری | 801 بازدید | دانلود |
|
مجموعه همه کتاب های استاد شهید مطهری | 1236 بازدید | دانلود |
|
کتاب ولاءها و ولایت های استاد شهید مطهری | 797 بازدید | دانلود |
|
کتاب هدف زندگی استاد شهید مطهری | 1391 بازدید | دانلود |
|
کتاب نقدی بر مارکسیسم استاد شهید مطهری | 1021 بازدید | دانلود |
|
کتاب نظری به نظام اقتصادی اسلام استاد شهید مطهری | 1379 بازدید | دانلود |
|
کتاب نظام حقوق زن در اسلام استاد شهید مطهری | 3106 بازدید | دانلود |
| برخی دیگر از کتاب های استاد شهید مطهری مرکز دانلود اسلامی شیعه سِی | |||
|---|---|---|---|
|
کتاب آشنایی با قرآن استاد شهید مطهری (9/14) | 318 بازدید | دانلود |
|
کتاب کلیات علوم اسلامی 3 (اصول فقه و فقه) استاد شهید مطهری | 963 بازدید | دانلود |
|
کتاب آشنایی با قرآن استاد شهید مطهری (13/14) | 265 بازدید | دانلود |
|
کتاب مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی 5 (جامعه و تاریخ) استاد شهید مطهری | 567 بازدید | دانلود |
|
کتاب نبوت استاد شهید مطهری | 120 بازدید | دانلود |
|
کتاب بیست گفتار استاد شهید مطهری | 595 بازدید | دانلود |
|
کتاب نقدی بر مارکسیسم استاد شهید مطهری | 1021 بازدید | دانلود |
موضوعات مرتبط: دانلودکتاب
دانلود کتب فارسی نوشته شده توسط استاد “خادم الامام (عج) “
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
دجال کدام مهره خود را در آمریکا به قدرت می رساند ؟
____________________________________________________________________
حیله کثیف دستکاری طرح های محرم
____________________________________________________________________
حذف نام خدا از دلار و تخریب مسجد الاقصی
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
آخرین پادشاه های حجاز در آخر الزمان
____________________________________________________________________
دانلود کتب درباره ی یهود و صهیونیسم
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
دانلود کتاب مسیحیت از واقعیت تا تحریف
____________________________________________________________________
دانلود کتاب شریعت آلیستر کرولی
____________________________________________________________________
دانلود کتاب چرا پروتکل های یهود جعلی است ؟
____________________________________________________________________
دانلود کتاب دنیا بازیچه یهود ( کامل)
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________
دانلود نرم افزار آخرالزمان و دجال
موضوعات مرتبط: دانلودکتاب
پاورپوینت های سیاسی
جهت دانلود پاورپوینت ها روی تصاویر کلیک راست کنید و گزینه save link as را انتخاب بفرمائید.
آخرین به روزرسانی ۱۳۹۴/۰۱/۲۰
آخرین به روزرسانی ۱۳۹۴/۰۱/۲۰
آخرین به روز رسانی: ۱۳۹۳/۱۲/۱۷
آخرین به روز رسانی: ۱۳۹۳/۱۲/۱۷
آخرین به روز رسانی: ۱۳۹۳/۱۲/۱۷
آخرین به روز رسانی: ۱۳۹۳/۱۲/۱۷
موضوعات مرتبط: پاورپوینت، پاورپوینت تاریخی
موضوعات مرتبط: مقالات
لوح فشرده آموزش قرائت آیات دین و زندگی 1
لوح فشرده آموزش قرائت آیات دین و زندگی 2
لوح فشرده آموزش قرائت آیات دین و زندگی 3
لوح فشرده آموزش قرائت آیات دین و زندگی 4
خلاصه درس دین و زندگی 1و2 به صورت پاورپوینت
خلاصه درس دین و زندگی 3 به صورت نموداری
پاسخ به اندیشه و تحقیق دین و زندگی ۳
سوالات امتحان نهایی دین و زندگی 3 به تفکیک درس
پرسش های امتحان نهایی دین و زندگی ۳ همراه با پاسخ آنها
سوالات امتحان نهایی دین و زندگی 3 با پاسخنامه
سوالات امتحان نهایی دین و زندگی 4 با پاسخنامه
کتب راهنمای دین و زندگی 1-2-3-4
تطبیق آیات کتاب دین و زندگی 4 با اقسام توحید و شرک ( کنکوری)
فهرست حذفیات منابع سوالات آزمون سراسری 93
آیات پر تکرار دین و زندگی 2 جهت کنکور
موضوعات مرتبط: دین وزندگی اول، دین وزندگی دوم، دین وزندگی سوم، دین وزندگی چهارم(پیش دانشگاهی)
دانلود مجموعه پرسش وپاسخ های اندشه و تحقیق
دانلود مجموعه پرسش وپاسخ های اندشه و تحقیق
موضوعات مرتبط: دین وزندگی دوم، دین وزندگی سوم
تماشای دین و زندگی کلاس کنکور(2) 94-1393
دانلود با لینک مستقیم
جهت دانلود با لینک مستقیم، بر روی یکی از دکمه های زیر کلیک بفرمایید، همچنین به شما توصیه می کنیم که فیلم ها را با نرم افزار اینترنت دانلود منیجر دانلود بفرمایید.
موضوعات مرتبط: دین وزندگی سوم
باسمه تعالی
از لینک های زیر می توانید سوالات دین و زندگی سال سوم آموزش متوسطه را دریافت نمایید.
سوال دین و زندگی سوم دبیرستان1392/6/2
سوال دین و زندگی سوم دبیرستان1392/2/25
سوال دین و زندگی سوم دبیرستان1391/10/2
سوال دین و رندگی سوم دبیرستان1391/5/23
سوال دین و رندگی سوم دبیرستان1391/3/1
سوال دین و رندگی سوم دبیرستان1390/10/6
سوال دین و رندگی سوم دبیرستان1390/6/2
سوال دین و رندگی سوم دبیرستان1390/3/1
پاسخ اندیشه و تحقیق و بررسی و ارزیابی دین و زندگی(سال تحصیلی 91-90) سال سوم آموزش متوسطه
پاسخ ارزیابی ص 13
خیر، دامنه ی تفکر انسان محدود و ناقص است و احتمال پاسخهای مشکوک نیز وجود دارد و انسان با عمر محدود خود قادر به پاسخگویی به نیازهای بنیادی نیست.
پاسخ بررسی ص 15
1- پیروی از تعالیم الهی، هدایت الهی و عاقلانه اندیشیدن
2- انتخاب نادرست راه زندگی و عدم بکارگیری صحیح عقل و سرپیچی کردن از دستورات الهی
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 17
1- خیر، زیرا پاسخ احساسی و سلیقه ای به نیازهای برتر سبب گمراهی و فاصله گرفتن از راه و هدف اصلی (قرب الهی) خواهد شد.
2- خیر، این ضرب المثل را می توان برای زیان های جبران ناپذی استفاده کرد، در حالی که نیازهای بنیادین اگر عاقلانه و منطقی پاسخ داده شوند زیانش جبران ناپذیر خواهد بود.
پاسخ بررسی ص30
1- جامعه دچار انحراف می شد. 2- دین الهی تمام و کمال بدست انسانها نمی رسید. 3- کارها برخلاف دستورات الهی انجام می شد.
پاسخ پیشنهاد ص35
2- ما از خداوند در آیه 6 سوره حمد می خواهیم ما را به صراط مستقیم هدایت کند و در آیه 101 سوره آل عمران رسیدن به صراط مستقیم ایمان و چنگ به ریسمان الهی تنها راه بهره مند از صراط مستقیم معرفی می کند.
پاسخ جستجو ص 39
معجزات این پیامبران هم سطح با فکر و اندیشه و کارهای متداول و تقاضای مردم از پیامبران بود. مانند عصای حضرت موسی در مقابل سحر وجادو ساحران.
پاسخ تطبیق ص 42 و ص 44
به ترتیب پیام شارۀ 3 و پیام شمارۀ 4
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 47
1- پیامی برای انسان های اروز نداشت. جوابی برای مخالفان امروزی نداشت (تحدی). با گذشت زمان دچار تغییر و تحول می شد.
2- چون فکر و اندیشه انسان به تدریج کهنه می شوند و با پیشرفت دانش بشری همه یا قسمتی از آنها جای خود را به اندیشه جدید می دهند ولی قرآن کریم نه تنها با پیشرفت زمانه کهنه نمی شود بلکه افق جدیدی از حکمت علم و معرفت را به روی مردم می گشاید.
3- نتیجه می گیریم در جامعه ای که فرهنگ آن بت پرستی و عقاید خرافی آمیخته با شرک است خداوند از علم، دوستی، برابری و خداپرستی صحبت به میان آورده است و این بیانگر تأثیر ناپذیری قرآن از فرهنگ آن روز است.
پاسخ کشف رابطه ص 55
اگر سخنان امام خمینی «ره» را شماره گذاری کنیم پاسخ این سوال در قسمت ارتباط بدین ترتیب است:
1- ج 2- الف 3- ب 4- ب
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 57
1- دریافت و ابلاغ وحی
2- قضاوت، گسترش عدالت، امور اقتصادی، نظامی و فرهنگی
3- 1- پی ریزی حکومتی بر مبنای قوانین الهی، 2- ساخت مسجد در مدینه و قرار دادن آن به عنوان محل حکومت، 3- اجرای احکام الهی در همۀ ابعاد سیاسی و اقتصادی، قضایی، نظامی و فرهنگی و گسترش عدالت.
پاسخ تفکر در حدیث ص 61
زیرا راه سعادت شناخت تعالیم الهی است و تبیین و تعلیم دستورات الهی تنها از عهدۀ امام معصوم بر می آید و اگر کسی امام خویش را نشناسد وطبق دستورات ایشان عمل نکند جاهل خواهد بود.
پاسخ تفکر ص 63
اهمیت تداوم رسالت به دلیل اهمیت امامت و تداوم آن ضرورت داشت که پیامبر از همان ابتدای بعثت و در دعوت خویشاوندی این موضوع مهم را به اطلاع بزرگان قریش برساند.
پاسخ استخراج پیام ص 64
1- زیرا اینان بعد از پیامبر جانشین او هستند و لزوما باید عصمت داشته و هیچگونه خطا و اشتباهی نداشته باشند.
2- به خاطر جانشینی و ولایت است. (شامل اهل بیت خاص پیامبر می شود) که این نشان دهنده اهمیت جانشین پیامبر دارد. 3- صحیح و حجت است. (معیار عمل و پیروی از آن است) زیرا کلمه «رجس» دربرگیرنده هر نوع آلودگی ظاهری و باطنی می شود.
پاسخ ارتباط میان آیه و حدیث ص 67
1- خدا- رسول خدا و امامان (اولی الامر)
2- حرام، معصیت و گمراهی
3- اولی الامر - آنان را معرفی کند
4- 1- حضرت علی(ع) 2- امام حسن(ع) 3- امام حسین(ع) 4- امام سجاد(ع) 5- امام محمد باقر(ع) 6- امام صادق(ع) 7- امام کاظم 8- امام رضا(ع) 9- امام محمد تقی(جواد الائمه (ع)) 10- امام علی النقی(امام هادی(ع)) 11- امام حسن عسکری(ع) 12- قائم آل محمد (ع) حضرت مهدی
پاسخ استخراج پیام ص 68
3- به قرآن و اهل بیت با هم تمسک جویید.
4- تنها به یکی از این دو بسنده کرد (قرآن و اهل بیت) ولازمه هدایت کامل چنگ زدن به هر دو آن است.
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 72
الف- بخاطر اهمیت موضوع جانشین پیامبر و هم چنین همه شاهد و ناظر جانشینی حضرت علی(ع) باشد.
ب- چون پیامبر اکرم خاتم النبیین است و بعد از ایشان پیامبری نخواهد آمد به همین دلیل وجود امام معصوم بعنوان جانشینی، امری مهم برای هدایت مردم است.
ج- در درجۀ اول نشانۀ شایستگی حضرت علی (ع) و در درجۀ دوم پذیرفتن این امر و بیعت با او بعنوان جانشین.
پاسخ تحقیق ص 81
و حق را از آنِ هر که بُوَد بر عهده دار، نزدیک یا دور در این باره شکیبا باش و این را به حساب خدا بگذار، هرچند این رفتار با خویشاوندان و اطرافیان بود و عاقبت آن را با همۀ دشواری که دارد چشم دارد که پایان آن پسندیده و سر انجام آن فرخنده. نامه شماره53
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 83
1- عدالت- تقسیم بیت المال بصورت مساوی در میان مردم حتی برادرش عقیل.
2- تا شایستگی علی (ع) را برای ولایت بعد از خود به مردم نشان دهد و آنان را به اطاعت از علی(ع) ترغیب نمایید.
3- علی طرفدار حق و حقیقت است . بهترین و کامل ترین مصداق حق، علی(ع) است همچنان که او طرفدار حق و حقبقت بوده است.
4- سخن علی (ع) و سخن قرآن کریم هیچ تفاوتی با هم ندارد.
پاسخ تطبیق ص 88
1- پوشیده شدن حق و آشکار شدن باطل
2- پیمان شکنی و عهد شکنی
3- یاری طلبیدن از ظالمان
4- اختلاف و عدم اتحاد
5- حرام دانستن حلال و برعکس.
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 93
1- قرآن می خواهد مردم عاقبت دو گروه کافران و مومنان قبل از خود را ببینند و از آن عبرت بگیرند.
2- ممنوعیت نوشتن احادیث پیامبر باعث شد گروهی آن را حفظ کنند(به حافظه بسپارند) ولی این امر باعث خطا در نقل حدیث می شود.
3- در زمان پیامبر الگوهای ارزش و الهی، برجسته بودن شخصیت های ارزشی و عمل به معیارهای اسلامی می باشند و الگوهای زمانی پیامبر(ص)، علی(ع)، عمار و ابوذر هستند ولی در زمان بنی امیه و بنی عباس الگوهای غیر ارزش و الهی، برجسته و به قدرت رسیدن شخصیت های غیر ارزشی و عمل به معیارهای غیر اسلامی بود و الگوهای زمانی معاویه، یزید و ... بودند.
پاسخ استخراج پیام ص 98
1- شناسایی پشت کنندگان به صراط مستقیم
2- شناسایی عهد شکنان و پیمان شکنان
3- شناسایی فراموش کنندگان قرآن
4- طلب کردن دستورات الهی از اهل آن(ائمه)
پاسخ بررسی ص 102
1- ممنوعیت نوشتن حدیث 2- تحریف معارف و جعل حدیث 3- ظهور شخصیت های غیرقابل اعتماد
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 106
خیر، اومه با ذکاوت و هوشیاری که داشتند با توجه به اقتضای زمان و مصلحت مسلمین در مقابل حاکمتن زمان ایشتادند. گروهی از نظر نظامی و گروهی از نظر فرهنگی و نشر دانش و گروه دیگر تقیه کردند.
پاسخ مقایسه ص 113
1- تابش مستقیم خورشید
2- خورشید پشت ابر
3- تاریکی، شب، ظلمت(عدم وجود خورشید) همانطور که نبود خورشید موجب ظلمت و گمراهی می شود عدم وجود امام نیز موجب گمراهی انسان می شود.
پاسخ خود ارزیابی ص 113
1- قدم برداشتن در راه عدالت 2- قرائت دعای فرج بعد از هر نماز 3- قرائت دعای ندبه روزهای جمعه 4- تلاش برای رهایی مستضعفین 5- دعا برای سلامتی امام زمان (عج) 6- برگزاری مراسم نیمه شعبان بصورت با شکوه
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 115
1- قدر ناشناسی و ناسپاسی مردم و عدم آمادگی آنان علت اصلی غیبت است و این امر تا زمانی که مردم شرایط را تغییر ندهند و شایستگی پیدا نکنند ادامه خواهد داشت.
2- همانگونه که از خورشد پشت ابر بهره مند می شویم از وجود امام در حال غیبت نیز بهره مند می شویم .(ظاهر نیست ولی حضور دارد)
3- غیر عادی : از نظر عقلی امکان پذیر است باشرایط: 1- طولانی شدن عمر 2- سرمای20- در تابستان 3- زنده ماندن انسان در زیر آوار بعد از 10 روز 4- زنده ماندن حضرت یونس در شکم ماهی غیر عادی: محال است وامکان پذیر نیست: 1- یک عدد هم زوج باشد و هم فرد 2- یک جسم همزمان هم در مکان الف باشد و هم ب 3- در یک مکان هم شب باشد هم روز
4- اگر شرایط محیا باشد و ارادۀ خدا بر این باشد عمر انسان بسیار طولانی خواهد بود.
پاسخ مقایسه ص 120
1- جبهه حق: روحیۀ جهاد، ایثار، زیبا دوستی موج می زند – خداپرستان و عدالت خواهان
2- جبهه باطل: روحیۀ فساد، بی بند وباری و ظلم و... خودپرستان و مشرکین
پاسخ ذکر نمونه ص 123
1- مطالعۀ دقیق قرآن واحادیث 2- دعا برای تعجیل در فرج امام 3- مطالعه زندگینامه امامان و بالا بردن سطح دانش خویش
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 131
1- بندگان نیکوکار
2- ویژگی هایی چون شجاعت، عزت نفس، بلندی همت و پاکدامنی
3- منتظران واقعی امام عصر باید در درجۀ اول خود صالح و نیکوکار باشند و قدمی برای اصلاح جامعه بردارند تا از این طریق شایستگی و درک مصلح را بدست آورند.
پاسخ پیام احادیث ص 136
1- شماره 3 2- شماره 5 3- شماره 2 4- شماره 4
پاسخ اندیشه ص 138
1- در صورت آگاهی باطل است.
2- بله، تحقیق و تفحص
پاسخ تطبیق ص 139
1- توسط خبرگان منتخب مردم ولی فقیه به مردم معرفی می شود.
2- سه یا پنج مرجع واجد شرایط رهبری بعنوان اعضای شورای رهبری تعیین و به مردم معرفی می شوند.
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 141
1- رسالت بعد از پیامبر برعهدۀ امامان و سپس فقهاست. 2- فقیه باید مقبولیت و مشروعیت داشته باشد. 3- هر مسلمانی نیاز به مرجع تقلید دارد. 4- اطاعت از ولی فقیه واجب است.
2- مراجعه به متخصص دین(مرجع تقلید) و عمل به احکام شرعی براساس حکم ایشان.
3- برای کسانی که خود در دین و احکام شرعی تخصص ندارند و شامل زمینه های احکام دینی، مسائل فردی و اجتماعی لازم و ضروری است.
4- عادل برای برقراری عدالت در جامعه و عدات بر قضاوت می باشد. زمان شناس: چون نیازها با گذشت زمان تغییر می کنند با توجه به این تغییرات احکام به روز و متناسب صادر کند.
پاسخ ذکر نمونه ص 148
1- پیروی از رهبر- وحدت ملی – تلاش برای آبادانی کشور – حفظ اموال عمومی.
2- حضور گستردۀ مردم در فراخوان های ملی و مناسبت های ویژه مانند راهپیمایی 22 بهمن و روز قدس و دیگر فعالیت ها نشانگر این است که مردم پیرو حکومت اسلامی و نسبت به وظیفۀ خود آگاهند.
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 151
1- انتخاب ولی فقیه توسط مجلس خبرگان انجام می شود و مردم با شرکت در انتخاب اعضای مجلس خبرگان در انتخاب ایشان نقش دارند.
2- حکومت اسلامی براساس قوانین اسلامی و الهی تشکیل می شود.
3- در این حکومت با عبودیت، معنویت خواهی، برابری و عدالت به همراه توسعه و سازندگی کشور و رفاه و آسایش عمومی مردم زمینه را برای ظهور حضرت ولی عصر(عج) فراهم می آورند.
پاسخ نمونه یابی ص 162
بد حجابی: راه حفظ: کنترل چشم دوست ناباب: راه حفظ: قطع ارتباط
پاسخ خود ارزیابی ص 163
بله در این شرایط قرار گرفته وبا کمک خداوند و اراده خود جانب عزت را برگزیده ام.
پاسخ نتیجه گیری ص 166
پاسخ این سوال به ترتیب بدین صورت خواهد بود:
عزت نفس - عزت نفس و بندگی - ذلت و خواری – خود – شکست - گدایی – ذلت را پذیرفته – تمایلات و خواهش های نفسانی – تمایلات – عزیز
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 167
1- یک رابطۀ معکوس – یعنی هر چه عزت نفس بالاترباشد گناه کمتر و هر چه عزت نفس پایین باشد گناه بیشتر خواهد شد.
2- خیر – عوامل بیرونی زمینه ساز هستند. اما انسان با قدرت اراده و اختیار خویش و با بهره مندی از کرامت خویش مرتکب گناه می شود.
3- تسلیم محض در برابر دستورات الهی
4- خیر، چون انسان عزتمند خداوند را حاضر و ناظر بر اعمال خود می داند.
پاسخ بررسی ص 180
خیر، 1- رابطه بر پایۀ احساس قبل از ازدواج 2- عدم مشورت با والدین 3- نداشتن معیار مناسب برای ازدواج 4- عدم آمادگی برای ازدواج
پاسخ خود ارزیابی ص 182
1- ناز خواندن
2- نگاه نکردن به نامحرم
3- انجام ورزش
4- معاشرت با افراد با ایمان
5- استقامت در برابر تحریک دیگران
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 187
1- 1) ارتباط صمیمی و متقابل بین تک تک اعضای خانواده 2)احترام به حقوق افراد در خانواده 3) والدین منشا مهر و محبت در خانواده باشند.
2- چون خانواده اصل بوده و رفع نیازهای آن در اولویت قرار دارد پس تصمیم ها را با توجه به نیازهای همۀ افراد خانواده و با مشورت آنها اتخاذ کرد مثال تصمیم برای ازدواج فرزندان، تصمیم برای تغییر شغل
3- چون بدون این نهاد، حیات و تکامل انسان با خطر روبه رو می شود و تشکیل خانواده زمینه های طبیعی دارد و زن و مرد را به هم نزدیک می کند.
پاسخ طبقه بندی ص 193
در طبقۀ اول عاقل و فهیم – اخلاق خوب ، در طبقۀ دوم صداقت – اصالت خانواده ، و در طبقۀ سوم قناعت – دوستان درستکار قرار می گیرند.
پاسخ بررسی ص 194
1- اطلاعات مورد نیاز را در اختیار انسان قرار می دهد. 2- دوستان نشانۀ شخصیت انسانند. 3- اخلاق خوب از مهمترین ویژگی های همسر است. 4- معاشرت موجب شناخت طرفین می شود. 5- نکات موثر و با اهمیتی را به انسان گوشزد می کند. 6- باعث شناخت روحیات همدیگر می شود.
پاسخ راه حل ص 196
1- ایجاد اشتغال و مسکن 2- مهیا کردن شرایط ازدواج انسان 3- کاستن از توقعات
پاسخ اندیشه و تحقیق ص 199
1- ایمان – اخلاق نیکو – صداقت – عاقل و فهیم بودن
2- فشارهای روحی و روانی – روابط نامشروع – آسیب های اجتماعی – بی میلی به ازدواج
پاسخ بررسی ص 206
1- 1) مادر در قید حیات نباشد. 2) مادر در قید حیات باشد ولی شایستگی تربیت فرزند را نداشته باشد.( حیات مادر و عدم شایستگی او)
2- در مراکز تربیت فرزند مهر و محبت واقعی مادر را حس نمی کند و آغوش گرم او را تجربه نمی کند.
پاسخ شناسایی عوامل ص 207
1- دوری از اهداف ، نزدیکی به اهداف – عدم صمیمیت ، ارتباط صمیمانه – با سوادی والدین ، بی سوادی والدین – با ایمان بودن ، بی ایمان بودن – اخلاق پسندیده ، اخلاق ناپسند
2- دوری از اهداف ، نزدیکی به اهداف – درآمد مناسب ، درآمد نامناسب – طبقه شغلی خوب ، طبقه شغلی نامناسب – معاشرت با خویشاوندان ، عدم معاشرت با خویشاوندان – تفریح و تفرج ، عدم تفریح و تفرج
پاسخ تفکر در آیات ص 208
نیکی به پدر و مادر – نرنجاندن والدین – سخن به نیکی بگویند – تولضع و مهربانی – دعا برای آن ها
موضوعات مرتبط: دین وزندگی سوم
ادامه مطلب
نشانه های ظهورامام زمان
امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیش از ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) پنج نشانه واقع می شود:
1) صیحه آسمانی: آن حضرت در مکه داخل می شود و در جانب خانه کعبه ظهور می نماید و چون آفتاب بلند شود، قبل از آن منادی ندا کند که همه اهل زمین و آسمان بشنوند و بگوید: ای گروه خلایق آگاه باشید که این مهدی آل محمد است.
2)خروج سفیانی: او از بیابان بی آب و علف واقع میان مکه و شام خروج کند، سفیانی مردی است بد صورت، آبله رو، چهارشانه، ازرق چشم و نام او «عثمان بن عنبسه » و از فرزندان یزید بن معاویه است، او شهرهای دمشق، حمص، فلسطین، اردن و قنسرین را به تصرف خویش آورد....
3) خسف بیداء: فرو رفتن لشگر سفیانی، در بیابانی بین مکه و مدینه، نیروهای او در این محور به سیصد هزار نفر می رسند، و سرانجام خود او به دست لشگریان حضرت مهدی (علیه السلام) در بیت المقدس کشته خواهد گشت.
4) قتل نفس زکیه، و آن پسری است از آل محمد (صلی الله علیه و آله) که بین رکن و مقام شهید می شود.
5) خروج سیدیمانی: خروج یمانی از یمن اتفاق می افتد. در پاره ای اخبار وارد شده که یمانی و خراسانی و سفیانی در زمان واحد خروج خواهند نمود یعنی در یک روز و یک ماه و یک سال و در میان این سه نفر از یمانی هدایت کننده تر نیست وی خلایق را به سوی حق دلالت می کند.
فلسفه تاریخ و تاریخنگاری
فلسفه تاریخ و تاریخنگاری
http://m-hosseini.ir/philo-his/index.htm
فلسفه تاریخ و تاریخنگاری
....................................................................
برای مشاهده
متن مقالات ، روی عنوان آن کلیک کنید.
برای ذخیره
مقالات ، روی عنوان آن، راست کلیک کرده ، سپس گزینه
Save Target as
را انتخاب نمایید.
بسیاری از فایلها با فرمت
PDF است بنابراین برای مشاهده
آنها به نرم افزار Acrobat
نیاز است.
فلسفه تاریخ چیست؟
فلسفه تاریخ چیست؟
دانیل لیتل
ترجمه حمید کوزری
دانیل لیتل استاد فلسفه دانشگاه میشیگان و
نویسنده مدخل فلسفه تاریخ در دایرة المعارف استنفورد است. در این مقاله
سعی شده تمامی مسائل و شاخه های مطرح در این بحث خلاصه وار معرفی شوند.
همچنین ارجاعات این مقاله کمک بسیار خوبی برای آشنایی با متون اولیه هستند،
به همین خاطر این مقاله را در صدر مجموعه مقالات این پرونده قرار می دهیم.
تاریخ نقش بنیادینی در تفکر بشر دارد. این مفهوم با مفاهیمی چون
عمل انسانی، تغییر، تاثیر شرایط مادی در امور انسانی و واقعه تاریخی در
ارتباط است و امکان "کسب تجربه از تاریخ" را پیش روی ما قرار می دهد. تاریخ
همچنین از طریق درک نیروها، انتخابها و شرایطی که ما را به لحظه حال
رسانده اند باعث می شود اکنون خود را بهتر بشناسیم. بنابرین جای شگفتی نیست
که فیلسوفان هر از چند گاهی به بررسی تاریخ و طبیعت دانش تاریخی متوجه
گردند. تمام این مسائلی که مطرح کردیم می توانند در بدنه واحدی به نام
"فلسفه تاریخ" جمع شوند. فلسفه تاریخ امری چند وجهی است و از تحلیلات و
استدلالات ایدئالیست ها، پوزیتیویست ها، اهل منطق، متکلمان و دیگران تشکیل
شده است. از طرف دیگر فلسفه تاریخ بین اروپائیان و انگلیسی- آمریکایی ها و
بین هرمنوتیک و پوزیتیویسم در حال کش و قوس است.
ارائه یک تصویر واضح
از تمامی نظرات درباره "فلسفه تاریخ" همانقدر ناممکن است که تعریف رشته ای
علمی و شامل همه این رویکردها. تصور اینکه هنگام بیان عبارت "فلسفه تاریخ"
به سنت فلسفی خاص اشاره می شود، تصور غلطی است، چون مکاتب مطرح در این حوزه
به ندرت با هم به تفاهم می رسند. با این حال نوشته های فیلسوفان درباره
تاریخ چون خوشه هایی است حول چند سئوال خاص که هر یک متضمن متافیزیک،
هرمنوتیک، معرفت شناسی و تاریخ گرایی مربوط به خود است. سئوال ها چنین
هستند: 1- تاریخ از چه نوع اعمال فردی، ساختارهای اجتماعی، دوره ها، حوزه
ها، تمدن ها، جریانات تاثیرگذار بزرگ و چه نوع اراده الاهی تشکیل شده است؟
2- آیا تاریخ در ورای حوادث و اعمال فردی تشکیل دهنده آن، همچون یک کل
دارای معنا، ساختار و خط سیر مشخص است؟ 3- شناسایی، بازنمایی و تبیین تاریخ
مستلزم چه چیزهایی است؟ 4- تا چه اندازه تاریخ بشر سازنده اکنون اوست؟
برای اینکه بتوانیم مسائل و مکاتب مطرح در فلسفه تاریخ را باز کنیم، آنها
را اینگونه دسته بندی کرده ایم:
1. تاریخ و روایت آن
2. فلسفه تاریخ قاره ای
2-1. ماهیت انسان کلی است یا تاریخی؟
2-2. آیا تاریخ رو به سمتی دارد؟
2-3. فلسفه تاریخ هگل
2-4.رویکرد تاویلی به تاریخ
3. فلسفه انگلیسی- آمریکایی تاریخ
3-1. قوانین کلی تاریخ
3-2. عینیت تاریخی
3-3. علیت در تاریخ
3-4. مباحث جدید فلسفه تاریخ
4. تاملی دوباره بر فلسفه تاریخ
1. تاریخ و روایت آن
تاریخ
چیست؟ تاریخ را به طور خیلی رسمی می توان گذشته انسان و روایت منسجم آن
تعریف کرد. البته ما می توانیم از گاه شماری وقایع غیر انسانی مانند تاریخ
منظومه شمسی یا تاریخ محیط زیست زمین در یک گستره بیلیون ساله صحبت کنیم،
اما مسائل مهم فلسفه تاریخ فقط در روایت ما از گذشته انسان آشکار می شوند.
این نکته در کتاب فلسفه تاریخ کالینگوود مورد تاکید قرار گرفته است. تاریخ
برای ما جذاب است زیرا بگفته مارکس: "انسانها تاریخ خود را می آفرینند اما
نه بر پایه انتخاب خودشان." از این گفته چنین برمی آید که تاریخ هم
درکاربودن (انتخابهای افراد و گروه ها) را نشان می دهد و هم ساختار و شرایط
جبری را. به همین خاطر نتایج تاریخی از لحاظ علّی نه حتمی هستند و نه
کاملا نامعین و اتفاقی. بنابرین مورخ می تواند شرایط تاریخی ای را کشف کند
که انسانها را به یک راه خاص وادار و مقید می کنند و از این طریق باعث
بوجود آمدن نتیجه تاریخی خاصی می شوند. شاید بتوانیم در آغاز تاریخ را این
چنین تعریف کنیم: زنجیره منظم و زمانمندی از وقایع و جریانها که رفتار
انسان را نشان می دهد، مفاهیم علیت، ساختار و رفتار در آن با هم مرتبط
هستند و تاثیر اتفاق، امکان و نیروهایی بیرونی در آن دیده می شود.
ممکن
است بگوییم چیزی تحت عنوان "تاریخ کلی" وجود ندارد. چنین چیزی درست است
اما این تعریف تنها تصویرگر مجموعه ای قابل فهم از جریانهای تاریخی است که
ممکن است به عنوان یک تاریخ انسانی "فراگیر" نگریسته شود. تاریخ انسانی
فراگیر یعنی مجموعه کاملی از مسائل رشد جمعیت، شهرنشینی، نوآوری فناورانه،
تغییر اقتصادی، رشد دانش، فرهنگ و غیره. اما این تعریف بسیار گمراه کننده
است زیرا تاریخ را دارای نظم و ساختاری می داند که در عالم واقع دارای آنها
نیست. باید گفت فقط تاریخ های خاص وجود دارند، یعنی تاریخ شرایط و اوضاع
مختلف و مورد نظر ما. عرصه تاریخ مملو از کنشهای انسانی و جریانات اجتماعی
جهانی است. بنابرین بیرون کشیدن تاریخ امری خاص - مثلا کشاورزی یا انقلاب
فرانسه یا علم مدرن یا اسلام- از میان درهم تنیدگی کامل وقایع و کنشها
بغرنج می نماید. منظور از این پیچیدگی مجموعه خاصی از موضوعات تاریخی مرتبط
با هم است که در حرکت تاریخ ترسیم می شوند. این مسئله نکته دیگری را مطرح
می کند و آن اینکه "تاریخ" تا حدی به "آنچه رخ داده است" وابسته است و تا
حدی به "آنچه مورد علاقه ماست ." این نکته عینیت قضاوت در مورد گذشته را
طرد نمی کند. وقایع و کنشها در گذشته رخ داده اند، فارغ از اینکه ما به
آنها توجه کنیم یا نه، اما ساماندهی آنها مثلا در روایتی در مورد "بیداری
دینی" یا "تشکیل یک دولت مستبد" متضمن یک ساختار تفسیری در مورد آنهاست که
ذاتا به علایق مشاهده گر وابسته است. چیزی به عنوان "تاریخ بی طرف" وجود
ندارد. بنابرین بر پایه نگاه کاملا روشنی می توان اذعان کرد که تاریخ از
تفسیر تاریخی و علاقه تاریخی شکل گرفته است، حتی اگر آن رخداد های اصلی
خودشان دیگر در میان نباشند.
با این حساب باید پرسید روایت تاریخی چیست؟
ما می خواهیم گذشته را بشناسیم، روایت کنیم، بفهمیم وشرح دهیم. این رویکرد
بر نسبت معرفتی ما با گذشته تاکید می کند. ما در بازنمایی واقعیاتی مانند
خرابه ها، کتیبه ها، مدارک، تاریخهای شفاهی، اسناد تخصصی و نوشته های
مورخین را برای اثبات نتایجی در مورد شرایط و مردمان گذشته به کار می
گیریم. با این کار ما چند ایده را برجسته می کنیم : ایده دانستن اصلاعاتی
درباره شرایط انسانی گذشته؛ ایده فراهم کردن روایتی که با کمک آن سلسله ای
از کنشها و وقایع تاریخی منتهی به ما فهمیده شده و برای ما "با معنا می
شود" و دیگر ایده ایجاد یک نگاه علی به تحقق بعضی امور تاریخی خاص. توجه
کنید که این ایده ها مسائل فلسفی مهمی را دربرمی گیرد که در فلسفه تاریخ
طرح خواهند شد؛ مسائلی مانند تفسیر کنشهای انسانی با معنی، تبیین علّی،
جایگاه دانش تجربی درباره گذشته و جایگاه اقرار به " معنی" درباره وقایع
تاریخی بزرگ. هر کدام از این صورت بندی ها مسائل جدید و مختلفی را برای
تبیین فلسفی بوجود می آورد.
اما باید گفت رابطه ما با گذشته صرفا رابطه
ای معرفتی نیست، بلکه گاه عاطفی و عملی نیز هست. ما گذشته را خلق می کنیم،
تفسیر می کنیم، به آن جنبه تخیلی، افسانه ای یا قهرمانانه می بخشیم و در
عین حال بعضی از داستانهای گذشته - که همان « تاریخهای» ما باشند- را ملاک
درستی عملکرد، ملاک صحت رفتار سیاسی خود یا ملاک خصلت ملی گرایی قرار داده،
یا رفتار آینده را توجیه می کنیم. این جنبه از روایت تاریخی مسائل فلسفی
زیادی نیز بر می انگیزد، مثلا اینکه آیا این داستانها بنیان معرفتی دارند
یا نه؟ آیا بعضی از تفسیرهای ارزشی برتر از دیگر تفسیر هاست؟ آیا می توانیم
بین دو روایت تاریخ تمایز واضحی قائل شویم ؟
سومین مطلب مهم در تاملات
فلسفی درباره تاریخ، ارتباط تاریخ و سرشت انسانی است. انسانها به چه معنا
موجودات تاریخی هستند؟ آنها چگونه به ریشه های تاریخی خود متصل می شوند؟
چگونه فرهنگ و ماهیت انسان تاریخ را شکل داده و نمایان می کند؟ مکتب اصالت
تاریخ معتقد است صناعات انسانی مانند معناها، ارزشها، زبان، قوانین و
فرهنگ همه محصولاتی تاریخی و نتیجه شرایط ماقبل خود هستند. تغییرات تاریخی
نیز ساخته دست انسانهای شکل گرفته توسط خود تاریخ است. بنابرین انسانها هم
تاریخی بوجود می آیند و هم تاریخی خلق می کنند. در مقابل این نگاه، مکتب
کلی گرایی معتقد است انسانها ذاتا یکسان هستند، چه در مصر باستان چه در
بروکلین اکنون، بنابرین وظیفه تبیین تاریخی کشف یکسانی انسانهای بی شمار در
گذشته و حال است.
باید یادآور شد که مفهوم «معنا» در بحث تاریخ در سه
حوزه مطرح می شود. 1- معنای رفتار فردی درون وقایع تاریخی 2- معنای دسته ای
از وقایع تاریخی در میان گستره وسیع تاریخ و 3- معنایی که نزد بازیگران
بعدی تاریخ هنگام بازنمایی و موضوع بندی روایات گذشته شکل می گیرد. تفاوت
قائل شدن بین این سه جنبه معنا بسیار مهم است، چون روشهای بررسی و درک این
معناها کاملا ً متفاوت است. درهم آمیختن این معانی با تاریخ، تاکید سنت
قاره ای بر تفاوت علوم انسانی و علوم طبیعی را موجه کرده و استفاده از
روشهای تحقیقی برای درک معنای رفتارها و وقایع را مهم جلوه می دهد.
در
نهایت توجه به این نکته مهم است که سئوالات تاریخی می توانند در طیف وسیعی
از چهارچوب ها و درجات مطرح شوند. اگر به انقلاب فرانسه توجه کنیم می
توانیم سئوالاتی هرچه فراگیرتر مطرح کنیم: استانداردهای زندگی روستایی در
فرانسه ربع سوم قرن هجدهم چگونه بود؟ چرا آریستوکراتها، صنعتگران و دهقانان
در بحران سال 1789 آنگونه رفتار کردند؟ دلایل اقتصادی و سیاسی انقلاب چه
بود؟ جایگاه انقلاب فرانسه در سیر تمدن اروپا کجاست؟ همچنین می توان
تحقیقات تاریخی را به عرصه جفرافیا و جمعیت شناسی کشاند و در نتیجه بر
تاریخ اقتصادی نواحی مرکزی انگلیس، بریتانیا، اروپای غربی یا اوراسیا
متمرکز شد. این چنین تمرکزی متضمن حوزه های جغرافیایی وسیع و پیچیدگی
برآمده از روشهای مختلف تحلیل است. بنابرین انتخاب واحد و قالب تحلیل از
لحاظ تاریخنگاری بسیار مهم و در خور توجه فلسفی است.
2. فلسفه تاریخ قاره ای
مسئله
تاریخ هر از چندگاهی مورد توجه فلسفه جدید اروپا بوده است. سنت طولانی و
اغلب آلمانی تفکر به تاریخ همچون یک کل و روند قابل درک وقایع، ساختارها و
جریانها نگاه می کند که فلسفه تاریخ برای آن ابزاری تفسیری است. این رویکرد
نظری و فراتاریخی مدعی تشخیص خط سیر و دوره های بزرگ و فراگیر تاریخ است و
علیرغم پیش و پس بودن نامنظم جنبشهای تاریخی خاص بر این رویکرد مصمم است.
فیلسوفان عصر جدید مانند ویکو، هردر و هگل سئوالاتی در مورد خط سیر کلی و
معنای تاریخ مطرح کرده اند. دیگر شاخه کمی متفاوت تفکر سنت قاره ای که با
فلسفه تاریخ بسیار مرتبط است، سنت هرمنوتیکی علوم انسانی است. این فیلسوفان
با تاکید بر «دور هرمنوتیکی» استدلالی فلسفی برای تاکید بر تفسیر روایی از
تاریخ طرح می کنند. با کمک مفهوم «دور هرمنوتیکی» انسانها معنای خلق شده
توسط دیگران مانند متون، نشانه ها و رفتار ها را می فهمند. شلایرماخر،
دیلتای و ریکور از جمل این فیلسوفان هستند.
2-1. ماهیت انسان کلی است یا تاریخی؟
درست
است که انسانها تاریخ را می سازند اما سئوال از ماهیت بنیادی انسان
پابرجاست. آیا «ماهیت انسانی» ذاتی و یگانه است یا ویژگیهای اساسی انسان به
طور تاریخی شکل گرفته اند؟ آیا مطالعه تاریخ می تواند نوری بر این سئوال
بیافکند؟ آیا مطالعه تاریخهای متفاوت ما را به ماهیت غیر قابل تغییر انسان
می رساند یا برعکس ما را با تفاوت بنیادی انگیزه ها، تعقلات، خواسته ها
واجتماعات آشنا می سازد؟ آیا انسانیت یک محصول تاریخی است؟ کتاب علم جدید
ویکو تفسیری از تاریخ براساس ماهیت کلی انسان و تاریخ مطرح کرده است. به
نظر او ماهیت یکپارچه انسان در موقعیت های تاریخی، تفسیر رفتارها و
جریانهای تاریخی را ممکن می سازد. ابعاد ثابت ماهیت انسان باعث بوجود آمدن
حالت های معین مراحل رشد جامعه مدنی، قانون، تجارت و حکومت می شوند. به نظر
او انسانها وقتی با چالشهای مدنی تکراری مواجه می شوند، واکنش های یکسان
از خود نشان می دهند. در مورد این نگاه به تاریخ توجه به دو مسئله مهم است.
اول اینکه این نگاه تفسیر و شرح تاریخ را ساده می سازد، چون طبق این نظریه
ما می توانیم تاریخ را امر معینی بدانیم و بازیگرانش را با تکیه بر تجارب و
طبیعت خود درک کنیم، دوم اینکه وارث فکری این نظریه در علوم اجتماعی قرن
بیستم، تئوری انتخاب عقلانی است که پایه ای برای تبیین همه جانبه اجتماعی
فراهم کرده است.
یوهان گوتفرید هردر نظر کاملا متفاوتی در مورد ماهیت و
موضوعات و انگیزه های انسانی دارد. او در کتاب خود با نام ایده هایی برای
فلسفه تاریخ انسانیت از یک بافت تاریخی برای طبیعت انسان سخن می گوید. او
نگاهی تاریخی در مورد ماهیت انسان مطرح می کند، نگاهی که طبق آن ماهیت
انسان خود محصولی تاریخی است. به نظر او انسانها در دوره های مختلف رشد
تاریخی رفتار متفاوتی از خود نشان می دهند. این نظریه هردر راه را برای
فلسفه های تاریخگرا درباره ماهیت انسان نزد فیلسوفان قرن هجدهم مانند هگل و
نیچه باز کرد. همچنین مقدمه ای برای جریان مهم معطوف به جهان اجتماعی در
قرن بیستم یعنی ایده «ساختار اجتماعی» ماهیت انسانی و هویت اجتماعی گردید.
2-2. آیا تاریخ رو به سمتی دارد؟
فیلسوفان سئوالاتی در مورد معنا و
ساختار کلی تاریخ مطرح کرده اند. بعضی از آنها سعی کرده اند درونمایه ای
منظم و کلی، معنا و سیر خاصی برای تاریخ پیدا کنند. این تلاش صورتهای
مختلفی به خود می گیرد. مثلا می توان گفت تاریخ اراده الاهی را پیش می برد،
یا اینکه طرحی بزرگ (که ممکن است دوری، غایتمند یا خطی باشد) در تاریخ
وجود دارد، یا اینکه تاریخ هدف مهمی را دنبال می کند (مثل نگاه هگل به
تاریخ که طبق آن تاریخ به دنبال ظهور آزادی انسان است). هدف همه این
رویکردها تصویر یک نهایت و نظم بنیادین و نهفته در حوادث و آشفتگی های
ظاهری وقایع تاریخ است.
این رویکرد می تواند هرمنوتیکی تلقی گردد، با
این تفاوت که به جای تمرکز بر تفسیر معانی و رفتارهای فردی روی مسائل
تاریخی کلان متمرکز می شود. از این نگاه تاریخ امری پیچیده و تو در تو است و
مفسر تاریخ معانی آن را به وقایع خاصی ارتباط داده و از این طریق آن وقایع
را با موضوعات و درونمایه های بزرگتر هماهنگ می کند.
یک شاخه متداول
این رویکرد مرتبط با بحث الاهیات یا مبحث آخرت است. این شاخه دینی فلسفه
تاریخ، معنا و ساختار گذشته و حال را به موضوعات خاص دینی و طرح های الاهی
از پیش تعیین شده مرتبط می کند. متکلمین و متفکران دینی معنای واقعی تاریخ
را معادل اجرای اراده الاهی می دانند. مسئله شر انگیزه ای برای نگاه الاهی
به تاریخ است. لایب نیتس در کتاب عدل الاهی به دنبال یک تفسیر منطقی از
تاریخ است تا تراژدی های تاریخ را با اراده خیر خواه خداوند همساز کند. در
قرن بیستم متکلمانی چون ماریتان، راست و دیسون مسائل نظام مندی برای تقویت
تفسیر مسیحی از تاریخ مطرح کرده اند. متفکران عصر روشنگری تفسیر دینی
تاریخ را رد می کردند اما در بحث غایت شناسی، ایده پیشرفت را مطرح می
کردند. آنها ایده پیشرفت یعنی حرکت انسان به سمت تمدن بهتر و عالیتر را از
طریق مطالعه تاریخ تمدن قابل مشاهده میدانستند. ویکو در فلسفه تاریخ خود
مراحل بنیادی تمدن انسانی را مشخص می کند. تمدن های مختلف مراحل مشابهی
دارند چون ماهیت انسان در طول تاریخ ثابت مانده است . روسو و کانت نیز
بعضی از این فرضیات در مورد عقلانیت و پیشرفت را در فلسفه سیاسی خود وارد
کردند. آدام اسمیت بخشی از این نگاه های خوشبینانه خود به پیشروی عقلانیت
را در اعتقاد به ظهور سیستم اقتصادی اروپای مدرن، تجسم بخشید. برجسته کردن
مراحل معین تاریخ در تفسیر آن باز در قرن هجدهم و نوزدهم تکرار شد. در قرن
هجده در فلسفه هگل نمودار خاصی یافت و به همان طریق در تئوری ماتریالیستی
مارکس در مورد پیشرفت صورتهای اقتصادی تولید دوباره ظاهر شد.
این توجه
به جهتمندی و مراحل معین تاریخ در اوایل قرن بیست شکل جدیدی به خود گرفت.
این کار توسط تعدادی فرا تاریخدان انجام شد. آنها سعی داشتند کلان تفسیری
فراهم کنند و با آن تاریخ جهان را دارای نظم درونی جلوه دهند. اشپنگلر،
توین بی، ویتفوگل و لاتیمور خوانشی از تاریخ در چهارچوب فراز و فرود
تمدنها، نسلها و فرهنگها مطرح کردند. نوشته های آنان نه خیلی ملهم از آراء
فلسفی و الاهیاتی بود و نه برآمده از تخصص تاریخی خاص. اشپنگلر و توین بی
تاریخ را همچون روند یگانه ای تصویر کردند که تمدنها بر بستر آن از مراحل
جوانی، پختگی و کهولت می گذرند.
ویتفوگل و لاتیمور نیز تمدنهای آسیایی
را بر بستر عوامل معین و وسیعتر بررسی کردند. ویتفوگل تاریخ چین را در
مقابل تاریخ اروپا قرار داده و تمدن آن را نوعی «استبداد روان» قلمداد می
کند و نتیجه می گیرد که تاریخ چین دوری است و نه خطی. لاتیمور در توضیح رشد
تمدن آسیایی از مسئله جبر جغرافیایی و بومی یاد می کند.
یک انتقاد به
جا از میان سیل انتقادات به تفسیر کلی تاریخ این است که این تفسیر جایی
دنبال معنا می گردد که فی الواقع معنایی وجود ندارد. تفسیر رفتارهای فردی و
زندگی ها قابل قبول است، زیرا در این صورت می توانیم برداشت های ایجادی و
اختیاری خود از معنا را در نظریه ای مربوط به افراد بگنجانیم. اما باید
اذعان کرد که هیچ عامل فرادستی در ورای وقایع تاریخی مانند انقلاب فرانسه
نهفته نیست. به عنوان مثال اشتباه است اگر بکوشیم معنای جوانب انقلاب
فرانسه (مانند واقعه ترور) را پیدا کنیم. رویکرد الاهیاتی می خواهد این
انتقاد را با مسئله عاملیت خدا در نوشتن تاریخ، از سر باز کند اما باید
متوجه بود که وجود یک خالق الاهی برای تاریخ، انسان را در امر ساختن تاریخ
هیچ کاره می کند.
سعی در تشخیص مراحل عمده تاریخ در نزد ویکو، اشپنگلر و
نوین بی در مقابل انتقاد به نگاه تک علی آنها به پیچیدگی تاریخ، بسیار
آسیب پذیر است. هر یک از آنها عاملی را برای پیشبرد تاریخ مشخص کرده اند.
ویکو طبیعت کلی انسانی و اشپنگلر و توین بی مجموعه یکسان تغییرات تمدنی را
عامل روند تاریخ می دانند. اما چاره ای جز ارزیابی فرضیات آنها بر اساس یک
مشاهده تجربی نیست. بررسی تغییرات وسیع تاریخی در طول سه هزار سال تاریخ
بشر شواهد کمی برای اثبات روند معین رشد تمدن، در اختیار می گذارد. در عوض
با هر مقیاس واقعی که بسنجیم طیف وسیعی از احتمالات و راههای چندگانه حرکت
در تاریخ محقق شده است. این بدان معنا نیست که هیچ تفسیر قابل قبول «کلان
تاریخی» برای تاریخ و جوامع انسانی قابل دسترسی نیست. نظریه جامعه شناسی
تمدنهای کشاورزی اولیه پرداخته میخائیل مان، تلاشهای دوریئس و گودزبلوم در
مورد تاریخ زیست محیط جهانی و توجه جرد دیاموند به مسئله بیماری و جنگ
نمونه های این تفاسیر کلان تاریخی است. این دانشمندان چند جنبه فراگیر
تاریخ را بر پایه چند موقعیت عمومی انسان شرح می دهند، موقعیت هایی مانند
تلاش حکومت ها در کسب درآمد، نیاز جوامع به بهره مندی از منابع و شیوع
جهانی بیماریها. باید اذعان داشت که مشکل تاریخ کلان نگر حفظ اصل ارزیابی
تجربی برای فرضیات فراگیر مطرح است.
2-3. فلسفه تاریخ هگل
شاید
بتوان فلسفه تاریخ هگل را بزرگترین تئوری فلسفی در مورد تاریخ دانست. این
فلسفه به دنبال کشف معنا و مسیری در تاریخ است. هگل تاریخ را روندی معقول
می داند که به سمت شرایطی خاص یعنی تحقق آزادی انسان حرکت می کند. «مسئله
این است؛ هدف نهایی بشر، آن هنگام که روح خود را در جهان محقق می کند.»
هگل در فلسفه خود نسبت به پیشینیان و جانشینان گرایش بیشتری به تاریخ دارد.
او بین تاریخ عینی و رشد ذهنی آگاهی فردی(روح) به عنوان یک امر شخصی،
رابطه ای می بیند. این مسئله ایده اصلی کتاب پدیدار شناسی روح است. او
وظیفه اصلی فلسفه را شناخت جایگاه خود در گستره تاریخ می داند. «تاریخ
روندی است که با آن روح خود و مفهوم خود را کشف می کند.» هگل تاریخ جهان
را در روایتی از مراحل تحقق آزادی انسان ساختاربندی می کند. این مراحل با
آزادی عمومی دولت شهر یونان شروع شده سپس به شهروندی جمهوری رومی، آزادی
فردی اصلاحات پروتستانی و آزادی مدنی دولت مدرن می انجامد. او در فهم خود
از تاریخ جهان، تمدنهای چین و هند را مورد توجه قرار داده است، هرچند به
نظر او این تمدنها ایستا و در نتیجه ماقبل تاریخی هستند. او لحظه های خاصی
از تاریخ را وقایع «تاریخ جهانی» قلمداد می کند. این وقایع در راه تحقق
غایت تاریخ یعنی آزادی انسان قرار گرفته اند. مثلا فتح بخش وسیعی از اروپا
توسط ناپلئون در نظر او واقعه ای تاریخی- جهانی است که با فراهم ساختن
لوازم دولت دیوانی معقول پیشرفت تاریخ را ممکن می سازد. هگل حضور عقل را در
تاریخ حس می کند اما این عقل در تاریخ نهفته است و زمانی درک می شود که
کار تکامل جهان به پایان رسیده باشد. «وقتی فلسفه رنگ خاکستری خود را بر
جهان می پاشد آنگاه است که مانند زندگی رو به تکامل می رود .... جغد مینروا
بالهای خود را با فرا رسیدن تاریکی خواهد گشود.»
دانستن این نکته مهم
است که فلسفه تاریخ هگل تقلیدی از تعقل فلسفی و نظری فیلسوفان تحلیلی نیست و
رویکرد فلسفی او بر پایه استدلال کاملا پیشینی و بنیادی قرار نگرفته، بلکه
به نظر او یک رابطه ذاتی بین عقل فلسفی و داده تاریخی وجود دارد. توصیه او
این است که فیلسوف باید امر عقلانی را درون امر واقع کشف کند نه اینکه
آنرا بر امر واقع تحمیل کند.«فلسفه باید آنچه هست را درک کند، زیرا آنچه
هست، معقول است.» رویکرد او نه صرفا فلسفی است و نه صرفا تجربی، بلکه همت
او معطوف به کشف یک محور عقلانی نهفته در آگاهی کاملا تاریخی از زمانه است.
این محور باید بتواند به نحو فلسفی بیان شود.
2-4. رویکرد تاویلی به تاریخ
شاخه
مهم دیگری از فلسفه تاریخ قاره ای، علم هرمنوتیک – علم تفسیر متون- را در
تفسیر تاریخ سرلوحه کار خود قرار داده است. این رویکرد معنای عمل و مقصود
انسانها در تاریخ را مورد توجه قرار می دهد و به کلیت های تاریخی بی توجه
است. این سنت برآمده از سنت تفسیر مدرسی کتاب مقدس است. اساتید علم
هرمنوتیک به هسته نمادین و زبانی تعاملات انسانی توجه دارند و معتقدند فن
تفسیر متون می تواند رفتارها و دستاوردهای نمادین انسان را تفسیر کند.
ویلهلم دیلتای معتقد بود علوم انسانی ذاتاً با علوم طبیعی متفاوت است زیرا
اولی رفتارهای بامعنای انسانی را بررسی می کند و دومی در شرح علّی وقایع
طبیعی می کوشد. رفتار معنادار و عمل نمادین سازنده زندگی انسان هستند.
دیلتای معتقد است که ابزارهای عقلانی علم هرمنوتیک برای تفسیر رفتار انسان و
تاریخ نیز مناسب است. در این راستا اصطلاح فهم روش خاصی برای این رویکرد
بوجود آورده است. متفکر به کمک فهم ترغیب می شود تا ساختار زنده معانی و
انگیزه های فاعل تاریخی را از دید خود او درک کند. هایدگر، گادامر، ریکور و
فوکو اندیشمندانی هستند که این شاخه از تفسیر تاریخ را قوام بخشیده اند.
این سنت، فلسفه تاریخ را از دیدگاه معنا و زبان مورد بررسی قرار می دهد و
دانش تاریخی را ساخته تفسیر رفتار و تجربه معنادار انسان می داند. در نگاه
این مورخان باید وقایع تاریخ را به امید کشف ارتباط معنا و کنش نمادین
رفتار انسان بررسی کنند.
سنت هرمنوتیک در اواسط قرن بیستم یک چرخش
جدید و مهم در طریق خود داشت. فیلسوفان این دوره سعی کردند معنایی برای
تحولات تاریخی جدید مانند جنگ، دشمنی های قومی و ملی، هولوکاست و ... پیدا
کنند. این تحولات دلخراش به وقایع تکان دهنده نیمه اول قرن بیست انجامید.
مسئله این رویکرد را شاید بتوان «تاریخ همچون یادآوری» نام نهاد. عوامل این
شاخه از میان فلسفه های اروپایی قرن بیستم مانند اگزیستانسیالیسم و
مارکسیسم برخواسته بودند و جستجوی معنای واقعه هولوکاست آنها را متاثر کرده
بود. در این راه فیلسوفی مانند پل ریکور بین حافظه شخصی، حافظه فرهنگی و
تاریخ نسبت مستقیمی قائل شد. دومینیک لاکاپرا از امکانات تئوری تفسیر و
تئوری نقد در توجه خود به بازنمایی هولوکاست استفاده کرد. دیگر افراد به
دنبال تاکید بر تواریخ محلی در ساخت و تفسیر گذشته مفهوم «ما» بودند. مثلا
میخائیل کامن در بررسی عمومی جنگ داخلی آمریکا درگیر این موضوع است. حفظ و
بازنمایی گذشته در صورتبندی هویت یک نسل یا یک ملت نقشی کلیدی دارد. از
این طریق بسیاری از فلاسفه قرن بیست به ساختار ذاتی حافظه ملی که در سخن
تاریخی هر جامعه ای نهفته است، توجه کرده اند. اگر چه کالینگوود هیچ وقت به
تبار فلسفه قاره ای نپیوست اما در فلسفه تاریخ خود وارد چارچوب کلی فلسفه
تاریخ هرمنوتیکی شد، زیرا چگونگی تعیین محتوای تاریخ پرسش اصلی اندیشه
اوست. او تاریخ را متشکل از رفتارهای انسانی می داند، رفتارهایی که نتیجه
سبک و سنگین کردن و انتخاب هستند. بنابرین مورخان باید وقایع تاریخی را «از
درون» تشریح کنند. این کار آنها یعنی بازسازی جریان فکری پدیدآورندگان
وقایع تاریخی.
3. فلسفه انگلیسی- آمریکایی تاریخ
سنت
تجربی و انگلیسی- آمریکایی فلسفه همواره نگاهی گذرا به تاریخ داشته است.
فیلسوفان این حوزه از سئوالات فلسفه تاریخ نظری کناره گرفته و در عوض به
سئوالاتی در مورد منطق و معرفت شناسی دانش تاریخی روی آورده اند. سئوال
اصلی در نزد آنها چنین است: «خصوصیات منطقی و معرفتی دانش تاریخی و تبیین
آن چیست؟»
25تجربه گرایی هیوم سر نخهای مشخصی برای همه موضوعات فلسفه
انگلیسی- آمریکایی باقی گذاشته است. این تاثیر شامل تفسیر رفتار انسان و
علوم انسانی نیز می شود. هیوم کتاب مفصل و پر محتوایی در مورد تاریخ
انگلستان نوشته است. تفسیر او از تاریخ بر اساس تحلیل رفتارها و انگیزه
ها و علل عادی بنا شده و هیچ رابطه ای با تفاسیر دینی تاریخ ندارد. نگاه
فلسفی او به تاریخ بر پایه این ایده است که شرح گذشته می تواند بر فرض وجود
ماهیت انسانی ثابت تکیه کند.
رویکرد انگلیسی- آمریکایی در فلسفه تاریخ
در میانه قرن بیست با ظهور «فلسفه تاریخ تحلیلی» دوباره زنده شد. عوامل این
بازنمایی درای، دانتو و گاردنر هستند. این رویکرد از روشها و امکانات
فلسفه تحلیلی در توضیحات تاریخی و دانش تاریخی استفاده می کند. مسئله مورد
توجه در اینجا ویژگیهای دانش تاریخی است، یعنی ما چگونه واقعیتهایی در
مورد تاریخ را می شناسیم؟ یک تحلیل خوب تاریخی از چه مواردی تشکیل شده است؟
آیا این تحلیل نیازمند استفاده از قوانین کلی است و آیا دانش تاریخی با
کمک شواهد تاریخی موجود بدست می آید؟ فیلسوفان تحلیلی بر تجربی و علمی بودن
تاریخ تاکید می کنند و سعی دارند این دیدگاه را با روشهای علمی مخصوص علوم
طبیعی ثابت کنند.
فیلسوفان تحلیلی مشاهده غیرتجربی را در بررسی ساختار
جهاننامعتبر می دانند. نظر آنها درباره تاریخ نیز چنین است. به نظر آنها
عقل فلسفی به نفسه نمی تواند منشاء دانش حقیقی درباره ماهیت جهان باشد، این
عقل همچنین در بررسی امور تاریخی مانند سلسله وقایع، اعمال، دولتها،
طبقات، امپراطوری ها، بلاها و پیروزی ها، ناکارامد است. دانش اساسی در مورد
جهان در انحصار نگاه تجربی و تحلیل منطقی است، به همین دلیل فیلسوفان
تحلیلی تاریخ درباره معنا و ساختار تاریخ که قبلا مطرح شد، کنجکاو نیستند.
از طرف دیگر فیلسوفان حوضه نظری فلسفه تاریخ کاملا به قدرت تفکر فلسفی برای
درک و فهم بنیادین تاریخ اطمینان داشته و در مقابل رویکرد تجربی و مفهومی
صرف مقاومت می کنند.
3-1. قوانین کلی تاریخ
کارل
همپل فیلسوف علمی بود که توجه فیلسوفان تحلیلی تاریخ را به مقاله خود
«کارکرد قوانین عمومی در تاریخ» برانگیخت. نظریه عمومی همپل در مورد توصیف
علمی چنین اینست که تمام توصیفات علمی باید تحت قوانین کلی قرار بگیرد. او
معتقد بود توصیفات تاریخی موجود با مدل قانون فراگیر جور در نمی آیند
درحالی که مدل قانون فراگیر برای این توصیفات مدل مناسبی است. به نظر او
توصیفات تاریخی باید تابع قوانین کلی باشند. گرایش به قانون کلی در توصیفات
تاریخی توسط دیگر فیلسوفان تحلیلی علم مانند ارنست نِیگل هم مورد تاکید
قرار گرفت. مقاله همپل مجادله طولانی ای برانگیخت. حامیان مقاله از کلی
گرایی در مورد رفتار انسانی به نفع قوانین فراگیر دفاع می کردند و منتقدان
معتقد بودند تحقیق تاریخی مانند شرح رفتار فردی است و به کمک تفسیر قابل
درک است. این مباحث مهم از طرف ویلیام درای، میخائیل اسکریون و آلان
دوناگان مطرح شد. دوناگان و دیگران به این مشکل اشاره کردند که علوم
اجتماعی به جای تکیه بر قوانین کلی بر قوانین اجتماعی تکیه دارند. دیگرانی
مانند اسکریون به جوانب عملی تحقیق تاریخی اشاره کردند و استدلالات ضعیفی
طرح کردند که شاید برای «شرح» یک واقعه تاریخی در یک زمینه خاص کافی باشند.
به هر حال بنیادیترین اعتراضات به این رویکرد چنین هستند: اول اینکه
تقریبا هیچ قانون کلی ای درباره تاریخ یا سلسله وقایع وجود ندارد. دوم
اینکه در عرض این نظریه، نظریات قابل توجه دیگری وجود دارد که در آنها
رفتارها و نتایج تاریخی درک می شوند اما این نظریات تحت قوانین کلی قرار
نگرفته اند. روشهای استدلالی این نظریات مناسب فهم رفتارهای فردی است،
مانند روش «فهم» و تفسیر رفتار عقلانی که در بالا مورد توجه قرار گرفت. از
طریق این نظریات می توان سلسله علل را بدون توسل به قوانین کلی طراحی کرد.
اگر
نگاه دقیقی به این کشمکش بر سر مدل قانون فراگیر بیاندازیم می فهمیم که
فرض غلط وحدت علم و شباهت منطقی و منظم همه استدلالهای علمی با موارد خاص
توصیف در علوم طبیعی انگشت شمار، باعث گسترش این کشمکش شده است. رویکرد
قانون کلی بسیار ضعیف و معلول است و از اغاز توانایی طرح سوالات مهم درباره
ماهیت تاریخ و دانش تاریخی را نداشته است. درک رفتار انسان از فهم اینکه
چرا رادیاتور در دمای زیر صفر می ترکد، بسیار متفاوت است. دوناگان می گوید:
«نادیده گرفتن هویت اصیل علوم اجتماعی مرتبط با تاریخ و مسله کردن تحقیق
انسانی با تغییر چهره و تشبیه ناصواب آن به فیزیک، بسیار دردناک است.»
تاکید بر مدلهای طبیعی برای تحقیق تاریخی و اجتماعی به راحتی باعث پذیرفتن
مدل قانون کلی می شود اما باید گفت این پذیرش راه به جایی نمی برد.
3-2. عینت تاریخی
دیگر
موضوعی که مورد توجه فلاسفه تحلیلی تاریخ است، موضوع «عینیت» است. آیا
دانش تاریخی می تواند گذشته را عینا ً بازنمایی کند؟ آیا تاکید، نادیده
گرفتن، انتخاب و تفسیر بازنمایی تاریخی وابسته به زاویه دید فردی مورخ است؟
آیا بار ارزشی رفتارهای انسان جمعبندی بی طرفانه مورخ را مخدوش نمی سازد؟
چنانکه
جان پسمور اشاره کرده است، این موضوع مشکلات زیادی بوجود می آورد. اولین
مشکلی که در سنت تحلیلی مورد بررسی بسیار قرار گرفته، بار ارزشی رفتار
اجتماعی است. دومین مشکل این است که تفاسیر مورخین خود دارای بار ارزشی است
و این موضوع سئوالات بسیاری درباره ظرفیت عین گرایی یا بی طرفی خود مورخ
برمی انگیزد. آیا متفکر می تواند فارغ از تعصبات اخلاقی، سیاسی،
ایدئولوژیکی و طبقاتی، به بررسی جهان بپردازد. سومین مسئله عینیت تاریخی
خود داده های تاریخی هستند. آیا اصلا واقعیت تاریخی معینی وجود دارد که از
تفاسیر بعدی بی نیاز باشد؟ آیا تاریخ به ذات خود دارای واقعیت عینی است و
از بسترهای شکل گیری خود مستقل است؟ آیا واقعیتی که نام «انقلاب فرانسه» به
آن اطلاق شود، وجود دارد و آیا اصلا از روایتهای مختلف انقلاب فرانسه می
توان به یک جمع بندی رسید؟
برای هر کدام از این مشکلات جوابهایی مطابق
با اصول فلسفه تحلیلی وجود دارد. اول اینکه در مورد ارزشها باید گفت در
آشتی بین ایده محقق و ارزشهای دینی هیچ مشکل بنیادینی وجود ندارد. محققی که
با دقت بسیار در حال ترسیم ارزشهای دینی شخصیتی تاریخی است و با ارزشهای
دینی آن شخصیت اصلا موافق نیست، شاید این تحقیق را به خوبی انجام ندهد، اما
در راه تحقیق درست هیچ مانع معرفتی وجود ندارد و او می تواند کلیت
گفتارها، کردارها و رسوم فرهنگی مختلف را به درستی بررسی کند. لازم نیست
کسی ارزشها و جهانبینی یک سان کولت را داشته باشد تا بتواند ارزیابی
عادلانه ای در مورد آنها داشته باشد. این موضوع ما را به راه حل مسئله دوم
می رساند، یعنی امکان بی طرفی محقق. در نظر ما ارزش علمی کار دانشمندان و
مورخان در رعایت ارزش اصول عقلانی و قدرت دوری از فرضیات هنگام بررسی
واقعیات نامطبوع است. نگاهی دوباره به تاریخ علم و نوشته های تاریخی نشان
می دهد که این ارزش عقلانی همواره درکار بوده است. دانشمندان و مورخین
بسیاری می شناسیم که نتیجه گیری های آنها نه با پیش فرضهای ایدئولوژیک بلکه
با جستجوی سخت کوشانه مدارک و شواهد میسر شده است. گرایش به عینیت به امید
نیل به حقیقت خود ارزشی است که می تواند پابرجا بماند.
سرانجام سئوال
در مورد عینیت گذشته مطرح می شود. آیا اساسا ً بنیانی برای اعتقاد به
خصوصیات معین و عینی وقایع و شرایط گذشته وجود دارد، خصوصیاتی که مستقل از
روایت ما باشند؟ آیا واقعیتی مستقل از روایت در لایه زیرین ساختارهای
تاریخی وجود دارد که مورد رجوع مورخین قرار گیرد؟ مثلا ً وجود فی نفسه
امپراطوری روم، دیوار بزرگ چین و پادشاهی امپراطور کیانلانگ. اگر ما تمایز
بین سه عینیت وقایع، رفتارها و شرایط گذشته، عینیت وقایع معاصر که نتیجه
وقایع گذشته هستند و عینیت موجودیتهای تاریخی را درست تشخیص دهیم، راه خود
را از بین این مسائل به خوبی پیموده ایم. گذشته دقیقاً همان است که اتفاق
افتاده، یعنی انسانها دست بکار زندگی بوده اند، خشکسالی ها رخ داده اند،
ارتشها جنگیده اند و تکنولوژی جدید اختراع شده است. این رخدادها اخباری از
خود بجاگذاشته اند و این اخبار بنیان عقلانی اطمینان ما به گذشته هستند.
بهمین خاطر ما می توانیم تفسیری قابل قبول از «عینیت گذشته» بدست دهیم. این
عینیت هنگام توجه ما به وقایع تاریخی انتزاعی خیلی زیاد نیست. مثلا در
مورد ایجاد دولت- شهرهای یونانی، ظهور عقلانیت عصر روشنگری و شورش تایپینگ
شرایط چنین است. هر یک از این اسامی تفسیری است برای وقایع تاریخی خاص که
توسط شخصیتهای تاریخ یا مورخان شکل گرفته و ممکن است توسط مورخان آینده
باطل گردد. اشاره به شورش تایپینگ مستلزم پیوند تعداد زیادی واقعه تاریخی
است. این پیوند از طریق یک روایت تفسیری میسر می شود. هنوز حقایق نامکشوفی
درباره تاریخ وجود دارد و به هم بافتن اطلاعات در دسترس در یک حقیقت تاریخی
بزرگتر، امر فی نفسه تاریخی و عینی نمی سازد. به تحقیقات بیست ساله اخیر
درباره انقلاب صنعتی توجه کنید. در آغاز این واقعه تغییر کیفی تکنولوژی و
تولید تلقی می شد اما رفته رفته و طی تفاسیر اخیر چهره ملایمتر و درستتری
به عنوان انقلاب به خود گرفت. در مورد دیگر به بحث طولانی و دقیق آرتور
وُلدرن توجه کنید که می گوید چیزی بعنوان «دیوار بزرگ چین حقیقی» وجود
ندارد.
3-3. علیت در تاریخ
دسته سوم و مهم از
مسائلی که مورد توجه فیلسوفان تحلیلی است، به رابطه علّی در تبیین تاریخی
مربوط است. وقتی می گوییم «جنگ داخلی آمریکا معلول درگیری اقتصادی منطقه
شمال با جنوب بود» چه مسائلی در این جمله دخیل هستند. آیا برقراری نسبت
علّی نیازمند تشخیص یک نظم علّی است. مثلا ً «آیا دوره های تورم فزاینده
باعث تزلزل سیاسی می شود؟ آیا با کشف شرایط لازم و کافی می توان نسبت علی
برقرار کرد؟ آیا می توانیم با جستجوی مکانیزم های علّی، بین وقایع تاریخی
نسبت علّی برقرار کنیم؟ این مسئله باعث طرح مشکل دیگری بنام جبر تاریخی می
شود. آیا وقایع معین در شرایط خاص حتما ً رخ می دهند؟ آیا سقوط امپراطوری
روم بر بستر شرایط مادی و نظامی قبل از بحران حتمی بود؟
اکثر فلاسفه
تحلیلی با این مسائل از زاویه تئوری علیت فلسفه علم پوزیتیویست برخورد می
کنند. اساس این نظریه فرضهای هیوم در مورد علیت است، یعنی اینکه علیت چیزی
نیست مگر یک همزمانی همیشگی. فیلسوفان تحلیلی نیز به مدل قانون کلی گرایش
پیدا کردند زیرا این مدل می توانست نظریه علیت تاریخی را توجیه کند.
همانطور که قبلا ً گفتیم گرایش به تبیین علّی در علوم اجتماعی کاملا ً غلط
است زیرا پدیده های اجتماعی به نظم علّی کلی در نمی آیند. بنابرین یا باید
مفهوم علیت را به تفسیر بکشیم یا کلا ً زبان علّی را کنار بگذاریم. رویکرد
دیگر این است که علل را شرایطی بهم پیوسته و ایجابی برای وقوع واقعه تعریف
کنیم. یعنی آنها را شرایط کافی و/ یا لازم که احتمال واقعه را کم و زیاد می
کنند، تلقی کنیم. این رویکرد از جانب فلسفه «زبان عمومی» و بحث تحلیل زبان
علّی تقویت می شود. استدلال براساس شرایطی که بوجود نیامده اند، روشی
برای کشف شرایط لازم و/یا کافی وقوع حادثه است. گفتن اینکه الف برای وقوع ب
ضروری بود مستلزم این است که نشان دهیم ب اتفاق نمی افتاد اگر الف نبود.
آشکار است که در رخدادهای علّی هیچ عامل واحدی به تنهایی برای وقوع یک
اتفاق ضروری نیست و نتیجه بوسیله ترکیبی از عوامل وابسته به هم حاصل شده
است. همگرایی دلایل عقلانی و علل واقعی وقایع تاریخی در این بحث مفید است،
زیرا علل تاریخی معمولا ً نتیجه تامل انسان هستند. بنابرین اختصاص یک دلیل
برای فلان عمل تاریخی در عین حال تشخیص علت نتایج آن عمل هم هست. معمولا
می توان یک عمل واقعی را علت یک واقعه خاص پذیرفت.(منظور اوضاع و احوالی
است که در شرایط واقعی برای بوجود آمدن یک واقعه کافی باشد.) موازی با این
علت یابی فراهم کردن تفسیری قانع کننده از دلیلی عقلانی که انسانی را در
نمایش تاریخ به عمل درآورده، ممکن است.
فیلسوفان تحلیلی دهه 1960 به یک
امر حیاتی برای درک درست علیت تاریخی توجه نکردند و آن امکان جستجوی
مکانیسم علّی در پیچیدگی وقایع تاریخ است. (رئالیسم علّی) آنها توجه نکرده
اند که روایات معمولا برداشتی از وقایع هستند، وقایعی که خود علّت و
مقدمه وقایع بعدی هستند. در مقابل فلسفه علوم اجتماعی، پشتوانه محکمی برای
تبیینهای تاریخی فراهم کرده است، تبیینهایی که معطوف به یافتن مکانیسمهای
علّی است.
3-4. مباحث جدید فلسفه تاریخ
فلسفه
تاریخ انگلیسی زبان در دهه 70 تغییر جهت قابل ملاحظه ای داشت. این تغییر
جهت با چاپ کتاب هایدن وایت به نام فراتاریخ و نوشته های لوئیس مینک در
همان دوره شروع شد. در این دهه آنچه «چرخش زبانی» نام دارد و بر بسیاری
حوزه های فلسفه و ادبیات تاثیر گذاشته، بر فلسفه تاریخ نیز موثر واقع شد.
درحالی که فلسفه تاریخ تحلیلی بر قیاسهای علمی برای دانش تاریخی تاکید می
کرد و اثبات پذیری و کلیت بخشی آن دانش را توسعه می داد، فیلسوفان انگلیسی
دهه 70 و 80 هرچه بیشتر تحت تاثیر هرمنوتیک، پست مدرنیسم و نظریه ادبی قرار
می گرفتند. این فلاسفه بر جنبه زبانی نوشته تاریخی تاکید می کردند و
اینکه روایت تاریخی صرفاً روایت سلسله وقایع نیست. از نظر آنها ساختار
درونی روایت تاریخی مهم است. قرابتهای این بحث با ادبیات و انسان شناسی بر
تلقی علوم طبیعی به عنوان الگوی دانش تاریخی، سایه انداخت. بدین ترتیب غنا و
ترکیب روایت تاریخی مورد توجه بیشتری قرار گرفت تا اهتمام به توصیفات علّی
از نتایج تاریخی. فرانک آنکر اسمیت بسیاری از این موضوعات جدید را در تلقی
خود از روایت تاریخی گنجاند. دیگر خطوط مهم تفکر فلسفه تحلیلی روی هستی
شناسی تاریخی متمرکز شدند.
این فلسفه تاریخ جدید از چند جهت مهم با
فلسفه تاریخ تحلیلی تفاوت دارد. این فلسفه بیشتر بر روایت تاریخی تاکید می
کند تا علیت تاریخی و از لحاظ نظری به سنت هرمنوتیک نزدیکتر است تا سنت
پوزیتیویسم که بنیانی برای فلسفه تاریخ تحلیلی دهه 1960 بود. از دیدگاه این
فلسفه تاریخ جدید ذهن گرایی و تفاسیر چندگانه مهم تر از عین گرایی، حقیقت و
تطابق با واقعیت است. دیگر شاخه مهم این فلسفه تاریخ بیشتر متوجه موقعیت
تاریخی ماهیت انسان است تا موقعیت کلی ماهیت انسان. (یعنی این شاخه به هردر
نزدیکتر است تا ویکو.) دیدگاه رایج در این شاخه، آگاهی انسان را محصولی
تاریخی می داند و تشخیص ارتباط اندیشه انسان با گذشته را کار مهم مورخ تلقی
می کند. مورخ معاصری مانند روبرت دارنتون برای برقراری این ارتباط به
روشهای قوم شناسانه روی آورده است.
4. تاملی دوباره بر فلسفه تاریخ
بهتر
است بحث را با یک نمای کلی از ساختار قابل قبول فلسفه تاریخی آینده به
پایان بریم. هر شاخه ای از فلسفه با تعدادی مسائل محوری درگیر است. فلسفه
تاریخ نیز سئوالاتی حل نشده دارد: 1- هسته اصلی و واقعی ساختارها و موجودیت
های تاریخی (دولتها، امپراطوری ها، جنبشهای دینی و...) چیست؟ آیا می
توانیم مفهومی از هستی اجتماعی و تاریخی بدست دهیم که مانع اشتباه شیء
انگاری باشد، اما در عین حال واقعیتی موجه به هستی های مفروض بدهد؟ 2- ذات
علّی وقایع و ساختارهای تاریخی که بنیان تحلیلات تاریخی هستند، چیست؟ باید
گفت علیت تاریخی مانند علیت فیزیکی ضرورت طبیعی ندارد، زیرا قوانین ثابتی
برای پیشروی وقایع تاریخی وجود ندارد. بنابرین ما نیازمند برداشت جدیدی از
علّیت هستیم که برای موضوعات تاریخی مناسب باشد. 3- نقش تفسیر از نوع «هم
ذات پنداری» درباره گذشتگان چیست؟ و مورخان چگونه به قضاوت درستی درباره
این هم ذات پنداری دست می یابند؟ آیا تفسیر درستی از رفتار و اندیشه
انسانهایی که دیگر استخوان هایشان نیز پوسیده، ممکن است؟ این واقعیت
پدیدارشناسانه چگونه در شرح علیت تاریخی به کار می آید؟ آیا ما می توانیم
به روایات مربوط به گذشته، تصویر نظامها، ساختارها، انسانها و روابط بین
آنها اطمینان کلی داشته باشیم؟ و آیا دانش تاریخی علی الابد سئوال برانگیز
باقی خواهد ماند؟ یک فلسفه تاریخ جدید این مسائل بنیادی را روشن خواهد کرد.
چنین فلسفه تاریخی با جریانات هرمنوتیکی و روایی مهم در سنت قاره ای و
فلسفه تاریخ انگلیسی- آمریکایی سالهای اخیر، درخواهد آمیخت. این فلسفه
تاریخ مسئله معرفتی مهمی دربرخواهد داشت که با فلسفه تاریخ تحلیلی در
ارتباط است، اما خود را از فرضیات محدود کننده پوزیتویسم جدا نگه می دارد.
فلسفه تاریخ جدید با تبیین اجتماعی دست و پنجه نرم می کند، یعنی با
موضوعاتی که برای نسل امروزی مورخان علمی- اجتماعی مهم است. فهم امروزین
فلسفه علوم اجتماعی که متوجه هستی شناسی و تبیین اجتماعی است برای آن فلسفه
تاریخ مهم خواهد بود.
چند فرض هستی شناختی در اینجا به کار می آید.
تاریخ از رفتار انسان در نهاد ها و ساخت های انسانی شکل گرفته است. هیچ
عامل فرا انسانی در تاریخ نیست. هیچ معنا یا روند فوق انسانی در تاریخ
وجود ندارد و وقایع و جریانها صرفا توسط جریانهای علّی واقعی و رفتارهای
فردی بوجود می آیند. به قول دیویدسون و تیلور هیچ مغایرتی بین علل و
دلایل، و همچنین بین فهم و تبیین نیست. تبیین تاریخی هم بر استدلال ساختاری
علّی استوار است و هم بر تفسیر اعمال و نیات، بنابرین این تبیین ها هم
علّی هستند و هم هرمنوتیکی. هیچ قانون علّی فراگیری در امور انسانی وجود
ندارد، در عوض دست علّیت اجتماعی از طریق تلاش عامل انسانی و ناگزیری
نهادها و ساختارها در کار است. هدف تاریخی معقول، تعریف مکانیسم علّی روند
تاریخ و مکانیسمی است که همواره متکی به عوامل تاریخی درون روابط اجتماعی
واقعی است.
در این فلسفه تاریخ هستی شناسی دانش تاریخی می تواند مطرح
گردد. دانش تاریخی بر شناخت تجربی استوار است و توجیه دعاوی تاریخی مستلزم
اثبات قاطع تجربی آن است. عینیت تاریخی امر مسلمی است، به این معنا که
مورخان قادرند با خوشبینی به بررسی مدارک موید نظریه آنها در مورد گذشته
بپردازند. این گفته نباید اینگونه تلقی شود که فقط یک تفسیر حقیقی واحد از
وقایع تاریخ در دست است. برعکس در این بحث یک تفاهم عمومی وجود دارد و آن
اینکه تفسیر کمتر از واقعیت قطعی است و در مورد یک مدرک تاریخی سئوالهای
تاریخی و منطقی متعددی می توان پرسید. روایات تاریخی یک شاکله ذاتاً تاریخی
دارند و یک شاکله ذاتی معطوف به گذشته.
در نهایت فلسفه تاریخ آینده
نسبت به تنوع صور دانش تاریخی حساس خواهد بود. قواعد تاریخ شامل بسیاری
مطالب مانند توضیح علّی، توصیف اطلاعات و تفسیر روایی رفتار انسان است.
روایت تاریخی خود جوانبی دارد. یک جنبه هرمنوتیکی است که به معنای افعال
پیچیده انسان های متعدد می پردازد. جنبه دیگر علّی است و حامل مکانیسم های
علّی است که برای حصول نتیجه خاصی گرد هم جمع شده اند. مهمتر اینکه هر نوع
دانش تاریخی در روایت بیان نمی شود. طیفی از ساخت های معرفتی وجود دارد که
دانش تاریخی با آنها بیان می شود، از براورد جزئی استانداردهای تاریخی
زندگی گرفته تا استدلالهای علّی تغییر جمعیت و مقایسه جریانهای مشابه در
موقعیتهای متفاوت تاریخی. فلسفه تاریخ فردا می تواند لایه های متون تاریخی
را ارزیابی کند. لایه ای تغییرات اقتصادی و ساختاری جامعه را نشان می دهد؛
دیگری تغییرات عرفی و آن یکی تغییر عقاید و نگرش جامعه را بیان می کند.
نهایتا باید گفت در فلسفه تاریخ آینده اینها دیگر لایه های بلاغی و ادبی
متن تاریخی نیستند بلکه جوانب مهم دانش تاریخ محسوب می شوند.
* پی نوشت ها و منابع مقاله در دفتر مجله موجود است.